MILITIS - Serwis Militarno-Historyczny - artyku�y

Kuba w latach 1902-1999

Socjalistyczna Republika Kuby jest najwi�ksz� wysp� na Karaibach i si�dm� pod wzgl�dem wielko�ci wysp� na �wiecie zamieszka�� przez ok. 11 mln obywateli �yj�cych na terenie ok. 110 tys. km kwadratowych. Gospodarcze, militarne i demograficzne znaczenie Socjalistycznej Republiki Kuby na �wiatowej arenie mi�dzynarodowej nigdy nie by�o zbyt wielkie. Z aspektu propagandowego prowadzonej przez ten kraj polityki zagranicznej, bardzo aktywnej od pocz�tku lat sze��dziesi�tych, pa�stwo to by�o wiele razy zauwa�alnym graczem. Mimo du�ego znaczenia presti�owego w okresie zimnej wojny jak i wsp�czesnego nag�a�niania sytuacji na Kubie, pa�stwo to nie ma istotnego wp�ywu na region Ameryki �aci�skiej. Bior�c pod uwag� jednak powierzchni�, liczb� ludno�ci i poziom produktu krajowego brutto oraz nienasycon� gospodark�, pa�stwo to nie jest nic nie znacz�c� wysp� rolnicz�, lecz krajem o kt�rym jest g�o�no w �wiatowych mediach, cho� zazwyczaj informacje te nie maj� pozytywnego charakteru.

Kuba 20 maja 1902 r. sta�a si� oficjalnie niepodleg�ym podmiotem pa�stwowym, lecz niepodleg�o�� ta by�a pozorna, a� do 1959 r.. Przez okres kilkudziesi�cioleci wyspa uzale�niona by�a od Stan�w Zjednoczonych. Jednym z takich symboli, wr�cz protektoratu by�a uchwalona poprawka ustawy zasadniczej Kuby. Zosta�a ona stworzona przez senatora Orville'a H. Platta (od kt�rego nazwiska wzi�a si� jej nazwa tj. „Poprawka Platta”) sta�� si� symbolem uzale�nienia politycznego od USA . Na skutek porozumienia z kuba�sk� konstytuant�, Kuba sta�a si� niepodleg�ym pa�stwem, z terenu kt�rego wycofa�y si� wojska Stan�w Zjednoczonych1. Ameryka�skie wojsko uzyska�o jednak prawo stacjonowania w bazie wojskowej Guant�namo na wschodzie wyspy. Zgodnie z poprawk� Platta, Stany Zjednoczone zagwarantowa�y sobie prawo do prowadzenia wszelkich dzia�a� militarnych na obszarze kraju, wydzier�awiania teren�w pod bazy wojskowe i punkty gospodarcze, jak i co jest wa�ne, narzuca�a kontrol� nad polityk� wewn�trzn� i zewn�trzn� rz�du kuba�skiego2. W 1906 r. wojska USA ponownie wkroczy�y na teren pa�stwa i okupowa�y go przez ok. 30 miesi�cy3. Nowo powsta�e pa�stwo cho� zdominowane przez Waszyngton i targane pocz�tkowo przez k�opoty gospodarcze, szybko rozwija�o si� g��wnie dzi�ki wysokim cenom cukru, kt�ry by� g��wnym towarem eksportowym. Bardzo wa�ne dla rozwoju wyspy by�y te� inwestowanie Stan�w Zjednoczonych w rolnictwo4. W okresie I wojny �wiatowej wysoko�� cen cukru by�a tak du�a, �e kraj prze�ywa� boom gospodarczy mimo, �e by� uzale�niony od ameryka�skiego rynku zbytu. Na Kubie w tym okresie sw�j szczyt osi�ga�a monokultura trzciny cukrowej, kt�ra przez wiele lat determinowa�a �ycie gospodarcze i polityczne wyspy. Po wojnie produkcja cukru zmniejszy�a si�, a rynki zbytu w USA uleg�y zmniejszeniu co doprowadzi�o do niepokoj�w wewn�trznych. Sytuacj� spadku cen cukru stara� si� uratowa� prezydent Gerardo Machado urz�duj�cy od 1925 do 1933 r., kt�ry wprowadzi� limity produkcji. Sytuacj� gospodarcz� w 1926 r. zdo�ano ustabilizowa� g��wnie dzi�ki limitom i polepszeniu si� koniunktury gospodarczej.

Na skutek rewolucji sier�ant�w maj�cej miejsce w 1934 r., decyduj�cy wp�yw na rz�dy w pa�stwie zdoby� jeden z jej przyw�dc�w Batista Zaldivar Fulgencio. Zdo�a� on po rozmowach z Franklinem D. Rooseveltem, g�osz�cym program polityki dobros�siedzkiej w 1934 r. zerwa� uk�ad z USA anuluj�cy poprawk� Platta w konstytucji pa�stwa. Od 1940 r. Kub� oficjalnie rz�dzi� zacz�� Fulgencio Batiste, kt�ry w 1941 r. przy��czy� si� do koalicji antyhitlerowskiej. W 1952 r. proameryka�ski prezydent, zosta� odsuni�ty od w�adzy. Na skutek takiego obrotu wyd��e� przy wsparciu armii przeprowadzi� zamach stanu i przej�� w�adz� oraz zawiesi� konstytucj�. Mimo, �e Bastia by� dyktatorem to jego rz�dy popiera�y Stany Zjednoczone, kt�re uwa�a�y, �e lepszy jest dyktator walcz�cy z komunizmem i daj�cy poczucie stabilno�ci pa�stwa ni� rz�dy socjaldemokrat�w, czy te� komunist�w. Prawda by�a jednak taka, �e od zamachu stanu sytuacja gospodarcza pogarsza�a si� z ka�dym rokiem. Pog��biaj�ca si� korupcja, szerz�ca si� bieda, bezprawie wzmacnia�y ruchy opozycyjne w tym g��wnie nastawione ideologicznie na komunizm. 26 lipca 1953 r. po ataku ma�ej grupy rewolucjonist�w dowodzonych przez Fidela Castro na koszary Moncada wyra�nie wida� by�o, �e sytuacja wewn�trzna zaczyna si� za�amywa�. Wtedy to po raz pierwszy na scenie publicznej pokaza� si� przysz�y tw�rca komunizmu pod oknem Stan�w Zjednoczonych, Fidel Castro. Zosta� on skazany na 15 lat wiezienia, ale dzi�ki amnezji uzyska� wolno�� po 2 latach przebywania w wi�zieniu. Z powodu prze�ladowa� i nieustannego �ledzenia go przez s�u�by bezpiecze�stwa postanowi� uda� si� na emigracj� do USA, a nast�pnie Meksyku. Podczas przebywania w Meksyku za�o�y� ruch pod nazw� „26 lipca”5 Jego organizacja pocz�tkowo by�a bardzo nieliczna i ponios�a du�e straty 2 grudnia 1956 r. przy pr�bie desantowania si� na teren Kuby. F. Castro mimo wszystko dzi�ki swoim poczynaniom, ale g��wnie og�lnie trudnej sytuacji w pa�stwie, zdo�a� po trzech latach obali� wraz z innymi sojusznikami proameryka�skiego dyktatora6. Sam jednak nie g�osi� jeszcze oficjalnie hase� komunistycznych, przez co nowe w�adze na Kubie najszybciej uzna�y Stany Zjednoczone.

Polityka zagraniczna Fidela Castro z przyja�nie nastawionej do USA szybko zacz�a si� zmienia� na jej ca�kowite przeciwie�stwo. Nacjonalizacja plantacji trzciny cukrowej i innych ga��zi przemys�u rolnego og�oszona ustaw� z roku 1960 pogorszy�a stosunki z USA, kt�rych obywatele w wi�kszo�ci byli posiadaczami takich gospodarstw na wyspie. Decyzja ta doprowadzi�a do wojny gospodarczej ze Stanami Zjednoczonymi. Waszyngton w odpowiedzi na kuba�sk� nacjonalizacj� wprowadzi� embargo na dostaw� ropy do Kuby, kt�ra w ca�o�ci uzale�niona by�a od surowca wydobywanego u p�nocnego s�siada zza Cie�niny Florydzkiej. W odwecie doprowadzi�o to do nacjonalizacji rafinerii i instalacji naftowych na terenie Kuby, kt�re w wi�kszo�ci by�y w r�kach ameryka�skich i brytyjskich przedsi�biorc�w. USA nie pozosta�y d�u�ne i zablokowa�y import cukru z Kuby, co by�o dla tego ma�ego pa�stwa bolesnym ciosem, zw�aszcza, �e by� to g��wny �rodek dochod�w dla bud�etu pa�stwowego. R�wnie� utrudnienia w wyjazdach turystycznych na teren Kuby by�y bolesne zw�aszcza, �e ok. 90% z turyst�w by�o pochodzenia ameryka�skiego. W tym momencie na polu walki gospodarczej pojawi� si� Zwi�zek Radziecki, kt�ry obieca� Hawanie kupno jej cukru i udzielenie nisko procentowej po�yczki. W styczniu 1961 r. USA zerwa�y stosunki dyplomatyczne z Kub�, a CIA przeprowadzi�o nieudan� pr�b� przewrotu7. Ameryka�skie poczynania maj�ce odizolowa� Kub� od reszty pa�stw regionu okazywa�y si� do�� udane8. Punktem krytycznym w stosunkach USA-Kuba, ale te� USA-ZSRR by� tzw. Kryzys Kuba�ski (karaibski) i widmo wojny atomowej mi�dzy najwi�kszymi pot�gami �wiata. Kuba mimo, �e by�a w centrum wydarze� nie mia�a jednak wp�ywu na rozmowy przyw�dc�w wrogich supermocarstw9. Wyra�nie wida� by�o, �e Hawana jest nadal narz�dziem w r�kach dominatora. Z dominacji USA wesz�a pod dominacj� ZSRR.
W nast�pnych latach nast�powa�o odpr�enie stosunk�w mi�dzypa�stwowych w regionie i pogorszenie stosunk�w na linii Kuba-ZSRR. Wyrazem �agodzenia konflikt�w z przesz�o�ci w regionie karaibskim by�a polityka prezydenta USA, Richarda Nixona. Pod naciskiem pa�stw zrzeszonych w OPA10, USA wycofa�o si� z embarga handlowego na�o�onego w ramach Organizacji Pa�stw Ameryka�skich, cho� samo z niego nie zrezygnowa�o. Mimo to, w�adze nadal stara�y si� polepsza� stosunki, czego wyrazem by� raport Lintowitza11. F. Castro odrzuci� jednak wyci�gni�t� r�k� Stan�w Zjednoczonych i anga�owa� si� w wojn� na terenie Angoli, gdzie wspiera� sprz�towo oraz personalnie stron� komunistyczn� – maj�c� wsparcie ze strony ZSRR, co z powrotem przybli�y�o te dwa komunistyczne pa�stwa ku sobie. Sytuacj� Kuby w stosunkach do pa�stw zachodnich (g��wnie USA) pogorszy� te� konflikt mi�dzy proradzieck� Etiopi�, a proameryka�sk� Somali�. Pomoc wojskow� dla Etiopii udzieli�y m. in. wojska kuba�skie, dzi�ki kt�rym Somalia przegra�a bitw� na p�askowy�u Ogade�skim12. Przez okres lat 60-tych i 70-tych pozycja mi�dzynarodowa Kuby nie by�a ekonomicznie ani politycznie zbyt wysoka, a jedynie konfliktowa i ideologiczna polityka szerzenia komunizmu gwarantowa�a Hawanie pozycj� wa�nego gracza w �wiecie. Bior�c pod uwag� mo�liwo�ci tego pa�stwa pod wzgl�dem gospodarczym jak i militarnym w razie konfliktu „wsch�d-zach�d”, nie mia�aby praktycznie wielkiego znaczenia w starciu gigant�w (cho� dysponowa�a liczebnie drug� po Brazylii armi� w Ameryce �aci�skiej posiadaj�ca zaraz po USA i Kanadzie najliczniejsze si�y pancerne i lotnicze), jednak jej po�o�enie strategiczne interesowa�o ka�d� ze stron.

W latach osiemdziesi�tych pozycja Kuby w regionie znacz�co wzmocni�a si� czego rezultatem by�o w pewnym stopniu obalenie rz�d�w Anastasio Samozy Debayle w Nikaragui i Erica Gairy w Grenadzie. Niew�tpliwie nie mog�o to mie� pozytywnych efekt�w w stosunkach Hawana-Waszyngton. Przez takie dzia�ania w misjach internacjonalistycznych, nawi�zywanie wsp�pracy z pa�stwami prokomunistycznymi, jak i z innymi krajami Ameryki �aci�skiej w kt�rej coraz popularniejsze by�y lewicowe pogl�dy, pozycja F. Castro (jak i Kuby) ros�a mimo aktywnego przeciwdzia�ania Stan�w Zjednoczonych. Kuba jednak rozwija�a si� gospodarczo wolniej ni� inne pa�stwa regionu. W antykuba�skiej polityce prezydent USA Ronald Regan wp�yn�� na senat, kt�ry przyj�� tzw. poprawki Symms'a. Pozwala�y one w�adzom u�y� wszelkich sposob�w w tym militarnych maj�cych na celu zatrzymanie rozszerzania si� kuba�skich wp�yw�w i komunizmu w Ameryce �aci�skiej. Ze wzgl�du jednak na obawy i� operacje militarne sprowokuj� ZSRR do odwetu w innej cz�ci �wiata lub te� inwazja przerodzi si� w drugi Wietnam, zaniechano bezpo�rednich akcji przeciw Kubie i ograniczono si� do wspierania pa�stw Ameryki �aci�skiej walcz�cych z komunistycznymi ruchami partyzanckimi. Kuba i USA prowadzi�y nieoficjalnie ze sob� wojny na terenach pa�stw trzecich jak Nikaragua i Grenada, gdzie ostatecznie zdo�ano obali� (dzi�ki �rodkom militarnym i finansowym) lewicowe lub te� komunistyczne rz�dy13.

Kuba na prze�omie XX i XXI wieku.

Po upadku ZSRR i bloku pa�stw socjalistycznych w Europie, Kuba stan�a przed wielkim problemem w ka�dej p�aszczy�nie: politycznej, gospodarczej, wojskowej i ideologicznej. Nie tylko by� to k�opot ideologiczny – jak przekonywa� narody Ameryki �aci�skiej do komunizmu, gdy komunizm upada w ZSRR, ale przede wszystkim gospodarcze. G��wnym rynkiem zbytu by� ZSRR i pa�stwa satelickie, na kt�re trafia�o ok. 85% eksportu. Po�yczki, darowizny finansowe, pomoc �ywno�ciowa i surowcowa od ZSRR i RWPG (Kuba by�a cz�onkiem tej organizacji od 1972 r.) by�a bardzo wa�n� pomoc� z kt�rej finansowano np. liczne i przestarza�e si�y zbrojne, kt�re w okresie lat 90-tych zmniejszono o ponad po�ow�14. Skutki gospodarczej zapa�ci, pog��bione dodatkowo przez ameryka�skie embargo, by�y odczuwane jeszcze przez kilka lat, poniewa� w pierwszych latach 90-tych nast�pi� spadek kuba�skiego PKB o 35 proc. Z kolei straty z powodu ameryka�skiej blokady na koniec 2007 r. wycenia si� na ponad 93 miliardy dolar�w, co stanowi 160% rocznego kuba�skiego PKB i ponad 23 razy przewy�sza roczn� warto�� inwestycji. Pozytywnym aspektem zerwania przez Moskw� pomocy dla Kuby jest to, �e teraz pierwszy raz od 1902 r. wyspa jest w pe�ni suwerennym pa�stwem, mog�cym podejmowa� decyzj� tylko i wy��cznie wed�ug w�asnego uznania. Za tak� wolno�� Hawana musia�a i musi jednak du�o zap�aci�, a Fidel Castro mimo trudno�ci zdo�a� jednak utrzyma� w�adz�, cho� teoretycznie mia� ma�e szanse na przetrwanie bez pomocy dawnych przyjaci� z Moskwy, kt�rzy po znikni�ciu ZSRR nie byli zdolni do „opiekowania” si� Kub�. Po roku 1991 wbrew pozorom, pozycja Kuby w regionie karaibskim wros�a, mimo du�ego zad�u�enia pa�stwa. Ze wzgl�du na za�amanie rynku zbytu towar�w w pa�stwach RWPG, polityka Kuby przeistoczy�a si� z agresywnej na wegetacyjn� zw�aszcza, �e za�ama� si� handel15. F.Castro zgodzi� si� na rozlu�nienie kontroli pa�stwa nad przedsi�biorstwami i wsp�prac� ekonomiczn� z Europ� Zachodni� i pa�stwami regionu Karaib�w, kt�rych znaczenie w polityce zagranicznej Kuby zacz�o rosn�� z racji tego, i� akceptowa�y one specyfik� systemu politycznego i gospodarczego Hawany. Pa�stwa te nie nalega�y na reformy gospodarcze i polityczne na Kubie i co by�o r�wnie� wa�ne zacz�y opiera� si� naciskom Stan�w Zjednoczonych staraj�cych si� utrzyma� w izolacji wysp� F.Castro. Kuba do�� szybko nawi�za�a wsp�prac� gospodarcz� z pa�stwami regionu, gdzie zacz�� rodzi� si� te� nowy sojusz polityczny, mi�dzy Kub� a Wenezuel� Hugo Chaveza. Ten nieoficjalny sojusz sta� si� faktem od 1999 r., gdy H. Chavez zosta� prezydentem16. Hawana dzi�ki wsp�pracy z Wenezuel� maj�ca bogate zasoby mineralne nie tylko zdoby�a partnera gospodarczego, ale te� sta�� si� pa�stwem, kt�re mimo wielkiego zad�u�enia i biedy w ko�cu mia�o realny wp�yw na region. Z perspektywy czasu Hawana wiele zyska�a dzi�ki wsp�pracy z Wenezuel�. Mia�a sw�j pocz�tek w wizycie ministra spraw zagranicznych Kuby Felipe Pereza Roque w Caracas, gdzie rozpocz�to prace nad gospodarczymi umowami dwustronnymi mi�dzy pa�stwami. 30 pa�dziernika 2000 r. po uchwaleniu w Wenezueli konstytucji „Boliwaria�skiej” F. Castro i H. Chavez podpisali umow� gospodarcz� w my�l kt�rej Kuba mog�a kupowa� ok. 53 tys. bary�ek ropy dziennie za cen� od 12 do 27 dolar�w (ok. 30-40 procent taniej ni� wynosi�a �rednia cena ropy na gie�dach. Dzi� cena wzros�a do ok. 30 dolar�w za bary�k�, kt�rych Kuba nabywa praktycznie dwa razy wi�cej) w zamian oferuj�c Wenezueli pomoc personaln�, kt�ra mia�a wesprze� realizacj� program�w socjalnych i gospodarczych zapocz�tkowanych przez H. Chaveza. Umowa ta niew�tpliwie by�a ko�em ratunkowym dla re�imu F. Castro, kt�ry mimo trudno�ci zdo�a� przetrwa� najgorszy okres gospodarczy dla Kuby od zako�czenia wielkiego kryzysu ekonomicznego z lat 30-tych XX wieku.

Pozycja gospodarczo-polityczna Kuby w pierwszej dekadzie XXI wieku.

Czy stwierdzenie m�wi�ce o Kubie jako komunistycznym skansenie �wiata jest trafne? Pytanie jest kontrowersyjnie i odpowied� na nie nie mo�e by� jednoznaczna, co nie oznacza, �e nie jest to cz�ciowo prawd�. Dzi� wyznacznikiem pozycji mi�dzynarodowej danego pa�stwa jest jego si�a gospodarcza, finansowa, polityczna i militarna. W ka�dym z tych punk�w Kuba jest bardzo s�aba, cho� nie zawsze tak by�o. Sytuacj� gospodarcz� pogarsza konkurencja ze strony USA, Meksyku, Wenezueli, Kolumbii, Kanady, Brazylii i nawet pa�stw europejskich oraz mniejszych pa�stewek Ameryki �rodkowej a tak�e Karaib�w. Dzi� Kuba znaczy gospodarczo w regionie Ameryki �aci�skiej mniej ni� mia�o to miejsce jeszcze ponad 50 lat temu gdy by�a licz�cym si� pa�stwem w basenie morza Karaibskiego i Zatoki Meksyka�skiej. W 1958 r. PKB Kuby kwalifikowa�o j� na trzecim miejsce w Ameryce �aci�skiej, a dzi� pozycja ta jest o wiele ni�sza17, co niew�tpliwie minimalizuj� znaczenie tego pa�stwa w �wiecie. Nie tylko w tej statystyce pa�stwo to wypada bardzo �le. Nie lepiej wygl�da sytuacja finansowa je�li chodzi o zad�u�enie. D�ug zewn�trzny w okresie rz�d�w komunistycznych wzr�s� z ok. 100 mln dolar�w do 12 mld dolar�w w 2002 r.18 a dzi� wynosi ju� ok. 17 mld dolar�w. Do tej liczby nale�y doda� te� ok. 15-20 mld. dolar�w kredyt�w zaci�gni�tych w ZSRR/Rosji19. Aby uzmys�owi� sobie jaki jest to pot�ny d�ug jak dla tego kraju trzeba przytoczy� kilka liczb. �redni doch�d miesi�czny Kuba�czyka w dolarach na rok 2001 wyni�s� ok. 16-17 dolar�w miesi�cznie i emerytura waha si� mi�dzy 8 a 9 dolarami, natomiast zad�u�enie na jednego mieszka�ca w chwili obecnej wynosi ok. 3 tys. dolar�w20. Produkt krajowy brutto w przeliczeniu na jednego mieszka�ca (w ci�gu roku) wynosi 3900 dolar�w co statystycznie daje Kubie 146 pozycj� w rankingu pa�stw21. Zad�u�enie to by�oby znacznie wi�ksze gdyby nie darowizny i wykup towar�w rolniczych ze strony pa�stw RWPG jak i pomocy Wenezueli oraz cz�ciowe umarzanie d�ug�w. Kuba znajduje si� na kraw�dzi katastrofy finansowej i nie wida� perspektyw na ustabilizowanie sytuacji. Gospodarka opieraj�ca si� na modelu rolniczo-przemys�owym z wi�kszo�ci� upa�stwowionych zak�ad�w i gospodarstw rolnych jak i dopiero czekaj�cymi j� reformami nie szybko zdo�a uregulowa� te zad�u�enie zw�aszcza, �e bud�et pa�stwa wyni�s� w 2008 r. przed kryzysem ekonomicznym ok. 49-55 mld. dolar�w22. W tym czasie wiele pa�stw regionu umocni si� w eksporcie, turystyce i handlu.

Wa�na jest te� kwestia uwarunkowa� poziomu importu do eksportu. Deficyt w handlu zagranicznym Kuby od 1958 r. wzr�s� z 39 mln dolar�w do 6 mld dolar�w23. Wyj�ciem z tej sytuacji mo�e by� rozw�j wsp�pracy regionalnej. Kuba, Wenezuela i Boliwia zawar�y Porozumienie o Wdro�eniu Boliwaria�skiej Alternatywy Dla Narod�w Naszej Ameryki, znane jako ALBA. W porozumieniu tym m�wi si� o wprowadzeniu w �ycie takich mechanizm�w handlowych, kt�re zapewnia�yby wzajemne korzy�ci wszystkim stronom porozumienia. Do strat gospodarczych Kuby nale�y doliczy� te� utrat� ok. 10 mld. dolar�w na skutek kryzysu gospodarczego jak i skutk�w trzech huragan�w w 2008r.24. Mimo to Kuba w ubieg�ym roku zdo�a�a utrzyma� wzrost gospodarczy na poziomie 4,3%25 jak i wzrost eksportu o ok. 7,2%26. Bior� pod uwag� tylko por�wnanie Kuby z 1958 r., a dzi� mo�na stwierdzi�, �e kraj ten mimo rozwoju technologicznego cofn�� si� cywilizacyjnie lub te� zosta� wyprzedzony przez wiele pa�stwa w obydwu Amerykach. W po��czeniu z cz�ciow� izolacj� wyspy i jej obecnie pokojow� polityk� degraduje pozycj� presti�ow� tego pa�stwa w relacjach mi�dzynarodowych. W 1958 r. Kuba posiada�a wi�cej samochod�w, sprz�tu domowego, zwierz�t hodowlanych, �rodk�w transportu i artyku��w rolnych w odniesieniu do jednego mieszka�ca ni� ka�de inne pa�stwo regionu Ameryki �aci�skiej. Kraj ten mimo otwarcia na zach�d po upadku ZSRR do 2008 r. nie zmieni� si� praktycznie dla mieszka�c�w, w�r�d kt�rych wi�kszo�� wychowa�a si� ju� w czasie rz�d�w F. Castro. Na Kubie dost�p do internatu maj� tylko nieliczni, w kraju funkcjonuj� tylko dwie g��wne gazety przesi�kaj�ce propagand� w�adzy, a z wyspy kt�ra opiera�a si� na eksporcie �ywno�ci powsta�o pa�stwo, kt�re bez jej importu czeka�aby katastrofa g�odowa, gdy� cz�� pa�stwowych ziem nadaj�cych si� do uprawy le�y od�ogiem. Kuba w okresie rz�d�w komunistycznych nie zdo�a�a stworzy� silnej gospodarki i dzi� ekonomicznie powa�nymi konkurentami dla niej staj� si� nawet takie pa�stwa jak Gwatemala, Panama, Salwador czy Dominikana. Hawana nie mo�e dzi� m�wi� o efektywnym konkurowaniu gospodarczym z takimi krajami jak Wenezuela, Meksyk, Kolumbia czy Brazylia. Wzgl�dem takich mocarstw jak Kanada czy szczeg�lnie USA nie mo�na m�wi� o �adnych perspektywach mo�liwo�ci nawet zbli�enia si� do poziomu ich mo�liwo�ci gospodarczych je�li chodzi o konkurencyjno�� towar�w. Wyspa ta dzi� nie mo�e prowadzi� polityki antyzachodniej, gdy� ca�kowicie jest uzale�niona od tzw. zachodu, kt�ry w dodatku wpompowa� pieni�dze w utrzymanie tego komunistycznego skansenu w okresie lat 1992-2001, co by� mo�e by�o b��dem. W tym okresie pomoc humanitarna ze strony UE wynios�a ok. 165 mln euro27.

Sytuacja gospodarcza od upadku ZSRR pogorszy�a si� - jednak obj�cie w�adzy przez pragmatycznego Raula Castro da�a ju� pierwsze pozytywy gospodarcze wzmacniaj�ce gospodarcz� pozycj� regionaln� Kuby. W okresie jego rz�d�w pa�stwo to zacz�o powoli umacnia� si� gospodarczo i politycznie oraz po kryzysie w stosunkach Kuba-UE (2003r.)28. Wa�nym objawem zmian jest wprowadzana reforma rolna. Od 2007 r. w prywatne r�ce trafi�o ok 45 tys. dzia�ek rolnych o powierzchni 680 tys. ha le��cej dotychczas od�ogiem pa�stwowej ziemi, co niew�tpliwie przyczyni si� do zmniejszenia importu �ywno�ci zza granicy29. Poprawi to te� niew�tpliwie pozycj� Kuby je�li chodzi o proporcj� importu do eksportu, gdy� dzi� 78% wymiany zagranicznej to import a jedynie 22% to eksport kuba�skich towar�w za granic�30. Pozom inwestycji zagranicznych na Kubie w 2008 r. wzr�s� do 1,2 mld. dolar�w31. R�wnie� pozycja Kuby jako eksportera surowc�w spada�a znacznie w dobie obecnego kryzysu, mo�e jednak wzrosn�� gdy zostan� przeprowadzone reformy w gospodarce i finansach oraz zostanie zwi�kszone wydobycie ropy. Firma Cubapatroleo og�osi�a, �e na swoich przybrze�nych terenach Kuba posiada z�o�a szacowane na ponad 20 miliard�w bary�ek (dwa razy wi�cej ni� wcze�niej podawano). Je�li zapowiedzi kuba�skich specjalist�w potwierdz� si�, kraj stanie si� jednym z 20 najwi�kszych producent�w ropy na �wiecie. Pok�ady gazu oszacowano na ok. 700 mld metr�w sze�ciennych. Zasoby te przewy�szaj� zasoby Meksyku (11,7 mld. bary�ek) i dor�wnuj� zasobom USA w Zatoce Meksyka�skiej (21 mld bary�ek). Eksploatacja tych zasob�w m.in. przez firmy kuba�skie jak i hiszpa�skie mo�e przynie�� uregulowanie zad�u�enia zagranicznego jak i nies�ychane bogactwo temu ma�emu pa�stwu32. Jednak wed�ug ekspert�w z USA z�o�a te maj� tylko ok. 4,5 mld bary�ek ropy33, co nie oznacza jednak �e jest to ma�a ilo�� dla Kuby. Z�o�a te mog� na wiele lat zaspokoi� potrzeby wyspy i pozwoli� pa�stwu na eksport surowca poza granice pa�stwa, by� mo�e nawet do USA. Niew�tpliwie zasoby te stan�� si� kusz�cym k�skiem dla Waszyngtonu, kt�ry mo�e przez to zrezygnowa� z obostrze� handlowych wprowadzonych na Kub�. Ameryka�skie koncerny naftowe nie mog� prowadzi� interes�w z Kub�, co mo�e stanowi� dla nich wymiern� strat�, kiedy rozpocznie si� wydobywanie wielkich pok�ad�w ropy kuba�skiej. Wiele pa�stw pocz�wszy od Rosji i Chin a ko�cz�c na Wielkiej Brytanii, Wenezueli i Brazylii (ta zdo�a�a dzi�ki firmie Petrobras podpisa� ju� kontrakt na eksploatacj�) zainteresowanych jest wydobywaniem ropy na Kubie. Nale�y zaznaczy�, �e obecnie kuba�ska pa�stwowa kompania naftowa nosz�ca nazw� Cuba Petroleo nie jest wstanie samodzielnie wydobywa� ropy spod dna Zatoki Meksyka�skiej z powodu braku wystarczaj�cych �rodk�w finansowych oraz odpowiedniej technologii. Je�li Kuba zgodzi si� na pe�n� eksploatacj� jej zasob�w i otworzy si� jeszcze bardziej na �wiat, mo�e sta� si� w przeci�gu dekady najsilniejszym po Wenezueli i Meksyku pa�stwem Ameryki �rodkowej34. Nie tylko surowce stawiaj� Kub� w dogodnej sytuacji. Kuba jako pa�stwo 11 milionowe, posiada du�y rynek w regionie, na kt�rym brakuje wszelkiego rodzaju nowoczesnych technologii, produkt�w jak i firm us�ugowych. Z ca�ego �wiata firmy r�nych bran�y ju� dzi� staraj� si� wszelkimi sposobami zwi�ksza� swoje udzia�y na wyspie. Nic nie przeszkadza Hiszpanom, W�ochom, Francuzom czy Kanadyjczykom ju� od lat robi� interesy z komunistyczn� Kub�. Nawet Rosja po wielu latach porzucenia Kuby zdecydowa�a si� wr�ci� na tropikaln� wysp� przyznaj�c jej kredyty oraz ch�� inwestowania w sektor turystyczny. Polska p�ki co jest nieobecna na wyspie, pr�cz firmy Tan Viet35.

Jednak do dzisiejszego dnia pa�stwo braci Castro gwarantuje w�asn� wegetacj� surowcow� od dobroczynno�ci Wenezueli. Kuba wkroczy�a w XXI wiek z silnym przyjacielem u boku jakim jest Wenezuela. Mimo wsp�pracy tych dw�ch pa�stw, pozycja Kuby jako wa�nego pa�stwa Ameryki �rodkowej maleje wraz ze wzrostem pozycji politycznej i gospodarczej Wenezueli, kt�ra to zaczyna by� liderem socjalistycznej polityki w regionie. Polityka wegetacji systemu socjalistycznego nie daje Kubie szans na znacz�ce zwi�kszenie w�asnych wp�yw�w w regionie. Do momentu obj�cia w�adzy nad pa�stwem przez Raula Castro nie by�o wida� �adnych perspektyw na pe�ne otwarcie Kuby nie tylko pod wzgl�dem gospodarczym ale te� politycznym. Nowy przyw�dca Kuby w ci�gu dw�ch lad zdo�a� odnowi� dzia�alno�� kuba�sk� w Organizacji Pa�stw Ameryka�skich36, cho� de facto inne pa�stwa wci�gn�y Kub� do wsp�pracy, a nie na odwr�t. Jest to niew�tpliwie pozytywny aspekt zmian jakie zachodz� na Kubie, zw�aszcza, �e integracja w ramach tej�e organizacji mo�e wym�c na wyspie wprowadzanie dalszych u�atwie� w rozwijaniu dzia�alno�ci gospodarczej i politycznej, na co Hawana si� nie zgadza. Oczywi�cie nie oznacza to nastania tendencji umacniania si� Kuby w regionie jako wa�nego podmiotu polityki mi�dzynarodowej zw�aszcza, �e konkurencja innych pa�stw jest mia�d��ca. Kuba wraz z otwarciem si� na zach�d i rosn�c� rol� nowych mocarstw regionalnych i kontynentalnych b�dzie traci� na znaczeniu jako wa�ny uczestnik areny mi�dzynarodowej w regionie, gdy� zacofane pa�stwo pozbawione pomocy zewn�trz nie jest w stanie szybko odbudowa� swojej pozycji, bardzo silnego gracza w �rodkowej Ameryce. Pozytywna dla Kuby sytuacja z lat 1902-1952 nie powt�rzy si�. Sytuacja wewn�trzna nie jest ju� tak jednoznaczna jak za rz�d�w F.Castro gdy nie by�o mowy o z�agodzeniu m. in. restrykcji politycznych i problem nacisk�w spo�eczno�ci mi�dzynarodowej na pewnie nie pozwoli Kubie sta� si� licz�cym pa�stwem, co nie znaczy, �e pozycja Hawany b�dzie ca�y czas zmniejsza�a si�. Ranga polityczna jako pa�stwa prowadz�cego w�asn� polityk� szerzenia socjalizmu na pewno bardzo os�ab�a i b�dzie s�abn�� nadal wraz z otwarciem na �wiat kapitalistyczny. Z drugiej jednak strony spojrzenie na zach�d (USA i UE), aktywne uczestnictwo w dzia�alno�ci OPA i partnerstwo strategiczne z Wenezuel� zapewni� Kuba�czykom mo�liwo�� skuteczniejszego lobbowania w przysz�o�ci w�asnych koncepcji politycznych w regionie. Pozycja gospodarcza Kuby b�dzie ros�� wraz z wprowadzanymi reformami i zwi�kszaj�cym si� rynkiem wewn�trznym, ale politycznie pa�stwo to ma ju� za sob� lata gdy liczy�o si� w polityce mi�dzynarodowej. W por�wnaniu do sytuacji z lat 1992-1995 bezapelacyjnie Kuba b�dzie si� pod ka�dym wzgl�dem (pr�cz militarnego) umacnia� w regionie je�li stworzy u siebie chi�ski model pa�stwa. Je�li nowy przyw�dca po kilku reformach przestanie je kontynuowa� Kuba b�dzie pozostawa� coraz bardziej w tyle za pa�stwami Ameryki �aci�skiej. Nie ma mo�liwo�ci sta� si� wa�nym pa�stwem o presti�owym znaczeniu, gdy� nie ma ju� miejsca dla niej w rywalizacji silnych pa�stw regionu.

Wa�nym dowodem zmniejszania si� og�lnej pozycji mi�dzynarodowej Kuby w XXI wieku jest jej stan si� zbrojnych. Pozycja wojska kuba�skiego w pa�stwie jest ogromna co jest obecnie rzecz� bezdyskusyjn� widz�c to kto rz�dzi dzi� pa�stwem37. Inaczej wygl�da pozycja si�y odstraszania wzgl�dem pa�stw obydwu Ameryk. Kubie z silnej armii jak� mia�a w latach 70 i 80 - tych pozosta� dzi� tylko nieporadny karze�, kt�ry z roku na rok traci w lawinowy spos�b sw�j potencja� bojowy. W dobie tocz�cego si� nieoficjalnie wy�cigu zbroje� w Ameryce �aci�skiej, Kuba staje si� z ka�dym rokiem pa�stwem coraz bardziej bezbronnym. Cho� liczebnie Hawana dysponuje 1600 czo�ami, 31 samolotami bojowymi i 179 statkami powietrznymi w rezerwie, symboliczn� flot� oraz 46 tys. armi�, to jej warto�� bojowa jest wielokrotnie mniejsza ni� wskazuj� na to liczby. Z tej palety podstawowego sprz�tu tylko ma�y procent jest sprawny i wykorzystywany przez jednostki bojowe. Sprz�t ten pami�ta jeszcze czasy II wojny �wiatowej (np. 300 czo�g�w T-34/85)38, jest w op�akanym stanie i nie ma dzi� na wsp�czesnym sieciocentrycznym polu walki �adnej warto�� bojowej. Pozycja militarna Kuby topnieje w naszych oczach widz�c jak wygl�da polityka modernizacji si� zbrojnych w innych pa�stwach Ameryki �aci�skiej. Hawana mo�e t� si�� zagra�a� co najwy�ej Haiti, Jamajce, Dominikanie, wyspom ma�ych Antyli i niekt�rym pa�stwom Ameryki �rodkowej. Straszak ten jest jednak sztuczny, gdy� armia kuba�ska nie ma ekonomicznych i logistycznych mo�liwo�� eby nawet zaj�c obecnie Jamajk�. Por�wnanie tej armii do si� USA, Kanady, czy te� Brazylii i Wenezueli wydaje si� nawet niepotrzebne. Pozycja militarna Kuby nigdy nie b�dzie taka jaka by�a w okresie walk kuba�skich �o�nierzy w Angoli czy te� Etiopii. Pa�stwo to przy tych k�opotach gospodarczych jakie ma obecnie, na pewno przez najbli�sz� dekad� nie zdo�a wyj�� z zapa�ci technologicznej mimo, �e armia charakteryzuje si� dobrym wyszkoleniem.

Kuba to pa�stwo wewn�trznych kontrast�w i zmniejszaj�cej si� politycznie oraz militarnie pozycji mi�dzynarodowej. Pa�stwo to gdzie obok siebie znajduj� si� luksusowe kurorty turystyczne i regiony ub�stwa, biedy oraz brudu terroryzowane przez s�u�by bezpiecze�stwa nie ma �adnych perspektyw na znacz�ce zwi�kszenie w�asnych mo�liwo�ci lobbowania w �wiecie. Cho� nast�puje otwarcie gospodarcze zwi�kszaj�ce statystycznie pozycj� Kuby i daj�ce jej narz�dzia do polityki gospodarczej w regionie, to zap�nienie powsta�e przez rz�dy komunistyczne b�dzie przez wiele lat uzupe�niane, w czym pomocna mo�e okaza� pomoc mi�dzynarodowa, inwestycje innych pa�stw i coraz bardziej ustabilizowana dzia�alno�� Kuby w organizacjach mi�dzynarodowych. W najbli�szych latach rozja�ni� si� niewiadome losu dotycz�ce Kuby. Istnieje prawdopodobie�stwo, �e rok 2010 oka�e si� realnym punktem zwrotnym dla Kuba�czyk�w. Co i do jakiego stopnia b�dzie reformowane jest niewygodnym pytaniem bez definitywnej odpowiedzi. Raul Castro powiedzia�, �e nie ma zamiaru sta� si� Michai�em Gorbaczowem z tropik�w. Mimo to, wielce prawdopodobne jest, �e Kuba stanie si� drugimi Chinami Ludowymi z kapitalistyczn� gospodark� i komunistyczn� dyktatur�.

Przypisy:
1. Patrz tam: http://www.solidarnizkuba.pl/druk/wiadomosci,historia,budowanieniepodleglosci (07.12.2009r.).
2. Wies�aw Dobrzycki, Stosunki mi�dzynarodowe w Ameryce �aci�skiej, Historia i wsp�czesno��, Warszawa 2000, s. 51.
3.Sytuacja wewn�trzna na terenie Kuby w 1906 roku okaza�� si� tak gro�na dla dominacji Stan�w Zjednoczonych nad tym protektoratem, �e prezydent USA Theodore Roosevelt postanowi� powo�a� si� na poprawk� Platta. Interwencja USA rozpocz�a si� 16 pa�dziernika 1906 troku, gdy 11.Pu�k Kawalerii armii ameryka�skiej przetransportowany drog� morsk� wyl�dowa� w Hawanie. Interwencja zako�czy�a si� 1 marca 1909 roku. �r�d�o: www.globalsecurity.org/military/ops/cuba06.htm (10.12.2009r.).
4. Jos� Alvarez, Cuban Agriculture Before 1959: The Political and Economic Situations, Department of Food and Resource Economics, Florida Cooperative Extension Service (UF/IFAS), University of Florida, Gainesville, publikacja nr FE479, lipiec 2004, st. 3.
5.Nazwa „Ruch 26 lipca” upami�tnia� mia�a dzie� ataku na koszary Moncada, kt�ry mia� miejsce 26 lipca 1953 r. F.Castro wraz z bratem Raulem Castro, poprowadzi� 165-osobowy oddzia� przeciw tysi�cu �o�nierzy Batisty stacjonuj�cych w koszarach Moncada w Santiago de Cuba. Po dwugodzinnej walce oddzia�y Fidela wycofa�y si� i zosta�y rozbite.
6.Po trwaj�cym 7 dni szturmie, oddzia�y Castro zdoby�y 1 stycznia 1959 r. koszary Moncada i miasto Santiago de Cuba. Tego samego dnia podda�y si� koszary im. Leoncia Vidal w mie�cie Santa Clara gdzie znajdowa� si� ostatni punkt oporu si� batistowskich. Op�r na terenie ca�ego kraju stawiany przez wojsko i policj� za�ama� si� ostatecznie na wiadomo�� o ucieczce Batisty, kt�ry w noc sylwestrow� odlecia� do Dominikany. 2 stycznia 1959 r. rebelianci pod dow�dztwem Che Guevary wkroczyli triumfalnie do Hawany (oddzia�y Castro wesz�y do miasta 6 dni p�niej).
7. By�� to tzw. Inwazja w Zatoce �wi� przeprowadzona w dniach 17-19 kwietnia 1961 r.. �r�d�o: Agata Stafunik, Stosunki Kuby z Stanami Zjednoczonymi w latach 1959-1989, Biuletyn P�nocnoameryka�ski, nr 3 (7)/ 2007r. s. 5-6.
8.USA zdo�a�y w styczniu 1962 r. wykluczy� Kub� z pracy w ramach Organizacji Pa�stw Ameryka�skich (Kuba pozosta�a jednak nadal cz�onkiem organizacji) i na�o�y� embargo handlowe.
9.Katarzyna Krzywicka, Racja Stanu Kuby, Zak�ad System�w Politycznych Wydzia�u Politologi UMCS, Vol. IV, 1997, st. 140-142.
10. OPA (Organization of American States) Organizacja Pa�stw Ameryka�skich.
11.Raport ten zosta� stworzony w ramach prac komisji Sol'a Linowitz'a, kt�ry by przewodnicz�cym komisji i ambasadorem USA przy OPA. Komisja ta zajmowa�a si� polepszaniem stosunk�w na linii USA-Kuba.
12. W wojnie, kt�ra trwa�a 8 miesi�cy, Somalia straci�a znaczn� cz�� swojej armii, licz�cej 32 tys. �o�nierzy. Gdy Zwi�zek Radziecki, uznaj�c Somali� za agresora, udzieli� poparcia Etiopii (realizuj�cej ju� w�wczas tak�e model socjalistycznego rozwoju jak i Somalia), ta pierwsza zerwa�a stosunki z Moskwa�i przeorientowa�a swoj� polityk� na wsp�prace z USA. �r�d�o: Jakub Zaj�czkowski, Krzysztof Zaj�czkowski, Kryzys somalijski, [w:] Stosunki mi�dzynarodowe w Afryce, J. J. Milewski, W. Lizak (red.), Warszawa 2002, rozdzia� IX, s. 237–239 i Krzysztof Kubiak, Wojna ogade�ska, Stosunki Mi�dzynarodowe 44-45 (2006), tekst zamieszczony na http://wiadomosci.onet.pl/1366205,2678,1,wojna_ogadenska,kioskart.html (17.10.2006r.).
13.W ramach strategi zaprezentowanej w poprawkach Symms'a Stany Zjednoczone wraz z sojusznikami karaibskimi dokona�y dzia�a� militarnych jak m.in. inwazji na Grenad� przeprowadzonej od 25 pa�dziernika 1983 r., gdzie rozbi�y oddzia�y Grenadyjskie i Kuba�skie. �r�d�o: Ronald H. Cole, Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada 12 October - 2 November 1983, Joint History Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff, Washington 2007.
14. Patrz tam: http://www.solidarnizkuba.pl/wiadomosci,kubauniaeuropejska (09.12.2009r.).
15. Monika Sobolewska, Rynek turystyczny Kuby, Wy�sza Szko�a Gospodarcza w Bydgoszczy, Wydzia� Turystyki i Geograf, Bydgoszcz 2007, nr albumu 7960, s. 5.
16. Wybory odby�y si� w grudniu 1998 r, a ceremonia zaprzysi�enia g�owy pa�stwa nast�pi�a w lutym 1999 r. Uczestniczy� w niej Fidel Castro. �r�d�o: Rados�aw Stolarczyk, Polityka zagraniczna Wenezueli za prezydentury Hugo Chaveza, Afryka, Azja, Ameryka �aci�ska, Warszawa 2008, tom 84, st. 78.
17. W por�wnaniu do ca�ego �wiata Kuba znajduje si� na miejscu 71 https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html?countryName=Cuba&countryCode=cu®ionCode=ca&#cu (12.12.2009r.)
18. Patrz tam: http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/cuba/22743.htm (23.07.2003r.).
19. Ibidem,
20. Patrz tam: http://www.lanuevacuba.com/archivo/bert-corzo-1eng.htm (30.07.2002r.).
21. Monika Sobolewska, Rynek turystyczny Kuby, Wy�sza Szko�a Gospodarcza w Bydgoszczy, Wydzia� Turystyki i Geograf, Bydgoszcz 2007, nr albumu 7960, s. 6.
22. Patrz tam: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html?countryName=Cuba&countryCode=cu®ionCode=ca&#cu (12.12.2009r.).
23. Patrz tam: http://www.hawana.polemb.net/index.php?document=235 (12.12.2009r.).
24.Patrz tam: http://www.money.pl/archiwum/wiadomosci_agencyjne/pap/artykul/kuba;raul;castro;wzywa;do;powrotu;na;role,42,0,495658.html (26. 07. 2009r.).
25.Patzr tam: http://www.hawana.polemb.net/index.php?document=235 (12.12.2009r.).
26. Patrz tam: http://www.cubaheadlines.com/2008/12/28/15055/cuban_parliament_approves_state_budget_2009.html (12.12.2009r.).
27. Patrz tam: http://www.solidarnizkuba.pl/wiadomosci,kubauniaeuropejska (09.12.2009r.).
28. Ibidem.,
29. Patrz tam: http://www.money.pl/archiwum/wiadomosci_agencyjne/pap/artykul/kuba;raul;castro;wzywa;do;powrotu;na;role,42,0,495658.html (26.07.2009r.)
30.Patrz tam http://kubaonline.pl/2009/06/gospodarka-kuby/ (11.12.2009r.).
31. Patrz tam: http://www.hawana.polemb.net/index.php?document=235 (12.12.2009r.).
32. Patrz tam: http://wyborcza.pl/1,76842,5827876,Kuba___nowa_potega_naftowa_swiata_.html (19.10.2008r.).
33. Patrz tam: http://forsal.pl/artykuly/367783,rosja_dolacza_do_innych_w_eksploatacji_zloz_na_kubie.html (04.11.2004r.).
34. Micha� Kaczy�ski, Naftowy potencja� Kuby. �r�d�o http://www.psz.pl/tekst-16726/Michal-Kaczynski-Naftowy-potencjal-Kuby (28.01.2009r.).
35. Patrz tam: http://www.bankier.pl/wiadomosc/Goraca-Kuba-kusi-biznes-1788438.html (11.12.2009r.).
36. Patrz tam: http://www.solidarnizkuba.pl/artykuly,prasa,zmianapolityki (11.12.2009r.).
37. Patrz tam: http://www.wprost.pl/ar/3233/Zgliszcza-KUBY/ (10.12.2009r.).
38. Patrz tam: http://en.wikipedia.org/wiki/Military_of_Cuba (11.12.2009r.).

Bibliografia:

I.�r�d�a
- J. Alvarez, Cuban Agriculture Before 1959: The Political and Economic Situations, Department of Food and Resource Economics, Florida Cooperative Extension Service (UF/IFAS), University of Florida, Gainesville, publikacja nr FE479, lipiec 2004.
- Zalega D., Lamrani S., Malewski j., Jaszczu K. B., Kuba�ska rewolucja - co dalej?, Trybuna Polityczna, nr 4/113.
- Krzywicka K., Pozycja mi�dzynarodowa Kuby, Ameryka �aci�ska, nr 2, 2002.

II.Opracowania:
- Spyra J., Polityka zagraniczna Brazylii, [w:] Gawrycki M. F., Polityka zagraniczna pa�stw Ameryki �aci�skiej, Wydawnictwo UW, Warszawa 2006.
- Stolarczyk R., Polityka zagraniczna Wenezueli za prezydentury Hugo Chaveza, Afryka, Azja, Ameryka �aci�ska, Warszawa 2008, tom 84.
- Sobolewska M., Rynek turystyczny Kuby, Wy�sza szko�a gospodarcza w Bydgoszczy, Wydzia� Turystyki i Geograf, Bydgoszcz 2007, nr albumu 7960.
- Dobrzycki W., Stosunki mi�dzynarodowe w Ameryce �aci�skiej. Historia i wsp�czesno��, Warszawa 2000.
- Stafunik B., Stosunki Kuby z Stanami Zjednoczonymi w latach 1959-1989, Biuletyn -P�nocnoameryka�ski, nr 3 (7)/ 2007r.
- Wojna B., Sytuacja polityczna na Kubie – perspektywy zmian, Biuletyn Polskiego Instytutu Spraw Zagranicznych, nr 49 (389), 22 sierpnia 2006r.
- Ro�czak P., Polityka Stan�w Zjednoczonych wobec rewolucji kuba�skiej w latach 1959 – 1962, Uniwersytet ��dzki, Wydzia� Filozoficzno-Historyczny, ��d� 1999.
- Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, Pa�stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2004, (tom 4).

III.�r�d�a internetowe:

- www.psz.pl
- www.hawana.polemb.net
- www.stosunkimiedzynarodowe.info
- www.lanuevacuba.com
- www.cia.gov
- www.solidarity.com.pl
- www.globalsecurity.org
- www.meritum-news.com
- www.cubaheadlines.com
- www.forsal.pl
- www.dyktatura.info
- www.solidarnizkuba.pl
- www.wprost.pl
- www.wikipedia.org
- www.onet.pl
- www.gazeta.pl

Autor: Artur Micek - "Weteran"

MILITIS - Serwis Militarno-Historyczny - artyku�y

„Major” to kontynuacja serii dw�ch, �wietnych i uznanych przez recenzent�w ksi��ek Marcina Ciszewskiego, autora „www.1939.com.pl” i „www.19444.waw.pl”, absolwenta Instytutu Historii Uniwersytetu Warszawskiego, ze specjalizacj� w historii najnowszej. W zasadzie nie jest to ci�g dalszy tylko opowie�� o wydarzeniach, kt�re dzia�y si� pomi�dzy tymi dwoma tomami. Poprzeczka postawiona jest wysoko, nawet bardzo, czy tytu� ten utrzymuje poziom wcze�niejszych cz�ci? Czy warto go kupi�? Zapraszam po wi�cej informacji w nast�pnych akapitach.

Tym razem dane jest nam pozna� losy �o�nierzy Pierwszego Samodzielnego Batalionu Rozpoznawczego, kt�rzy zdecydowali si� mimo wszystko zosta� w Polsce i walczy� z przeciwnikiem, kt�ry w zasadzie nie do ko�ca wi�za� si� z ich �yciem. Spotykamy si� tutaj tak�e z codziennym �yciem i bohaterstwem �wczesnych mieszka�c�w kraju nad Wis��. Dowiemy si� r�wnie� o zimnokrwisto�ci wielu polityk�w, nie wspominaj�c o zwyrodnialcach z Gestapo czy NKWD. Co jednak wa�niejsze, mo�emy podreperowa� swoj� dum� narodow� poprzez czytanie historii o skutecznej walce i sukcesach polskich oddzia��w.

Pomimo tego, �e ksi��ka opowiada histori� fikcyjn� to jednak w bardzo du�ym stopniu opiera si� na prawdziwej historii i wydarzeniach z tamtego okresu. Wiele postaci wyst�puj�cych w powie�ci jest autentycznymi lud�mi z tamtych czas�w (np. Stefan „Grot” Rowecki, Tadeusz „B�r” Komorowski, Heinrich Himmler czy nawet Josif Wissarionowicz Stalin), zdarzaj� si� nawet momenty w kt�rych wypowiadaj� oni to co niegdy� m�wili ich prawdziwi odpowiednicy.

Co wa�ne, autor posiada r�wnie� szerok� wiedz� z zakresu militari�w, hierarchii czy uzbrojenia tamtego jak i dzisiejszego okresu. Wszystko to sprawia spore wra�enie autentyczno�ci. S�dz�, �e gdyby do takiego wypadku dosz�o w rzeczywisto�ci to mog�oby si� to potoczy� tak jak jest to opisane w sadze M. Ciszewskiego.

Szereg intryg, zagadek czy ca�kowicie niespodziewanych, nag�ych zwrot�w akcji jest bardzo dobrze przemy�lany, nigdy nie uda�o mi si� przewidzie� tego co mo�e si� zdarzy� w kolejnych rozdzia�ach, dzi�ki temu ch�� poznawania dalszego ci�gu powie�ci i wr�cz poch�aniania kolejnych kartek �ama�a moj� wol� i przyci�ga�a mnie na d�ugie godziny.

Sama oprawa techniczna stoi r�wnie� na przyzwoitym poziomie. Pi�kna ok�adka przyci�ga wzrok i sugeruje nam o czym opowiada ksi��ka. Tekst jest dobrze sformatowany, wszystko czyta si� g�adko i cz�sto mo�na robi� przerwy. Papier nie m�czy oczu i wszystko jest tak jak by� powinno. Mo�na si� jedynie przyczepi� do ciut lichej ok�adki, kt�ra �atwo mo�e si� zagi��, ale w zasadzie nie jest to nic istotnego.

Pozosta� mi jedynie lekki niedosyt po sko�czeniu czytania, my�la�em, �e dane nam b�dzie pozna� wszystkie wydarzenia, a� do Powstania Warszawskiego. Ale mimo wszystko, moim zdaniem ksi��ka jest wy�mienita i zdecydowanie utrzymuje poziom wcze�niejszych cz�ci. Zapewnia wiele godzin przyjemnego czytania i oderwania si� od �wiata. Dla mnie osobi�cie ca�a saga znajduje si� w g�rnym rankingu moich ulubionych ksi��ek. Chcia�bym te�, aby odnios�a sukces, bo na to zdecydowanie zas�uguje. Cena w wysoko�ci 32 z�otych to marne grosze w por�wnaniu z tym co otrzymujemy, naprawd� warto je wyda�. Gor�co polecam!

Igor "Centurio" Podlawski

MILITIS - Serwis Militarno-Historyczny - artyku�y

S�owo husaria u wsp�czesnych Polak�w wywo�uje r�ne odczucia. Dla wi�kszo�ci ta formacja kawalerii jest legend� - niezwyci�ona przez lata konnica, wygrywaj�c� wszystkie nowo�ytne bitwy z udzia�em polak�w. Dla innych, mniej licznych, husaria pokazuje upadek Rzeczpospolitej oraz odzwierciedla najgorsze cechy rzekomego narodowego charakteru. Zawdzi�czamy ten punkt widzenia pracy Jerzego Teodorczyka "Bitwa pod Gniewem (22 IX–29 IX –1 X 1626). Pierwsza pora�ka husarii" gdzie autor czarnymi barwami rysuje obraz zmian na polach bitew, do jakich doj�� mia�o w wyniku reform kr�la szwedzkiego - Gustawa Adolfa.[1] Za� ten pierwszy spos�b postrzegania dziej�w niezwyci�onej jazdy zawdzi�czamy tw�rczo�ci Henryka Sienkiewicza, kt�ra by�a pisana dla pokrzepienia serc Polak�w w ci�kich czasach zabor�w. To w jego trylogii mo�emy czyta� o wielkich bitwach stoczonych w XVII w., gdzie szal� zwyci�stwa przechyla�a ostateczna szar�a husarii. Dlatego husaria sta�a si� symbolem militarnej pot�gi Rzeczpospolitej Obojga Narod�w. Tak oto opisywa� udzia� husarii w bitwie pod Zbara�em Sienkiewicz w "Ogniem i mieczem":
"Przy ksi�ciu zosta�a sama husaria - z daleka, rzek�by�: b�r ciemny, co prosto z pola wyrasta, gro�na �awica �elaznych m��w, koni i kopii. Powiew wieczorny szele�ci� nad nimi proporcami, a oni stali cicho, nie rw�c si� bez rozkazu do boju - cierpliwi, bo wytrawni i w tylu bitwach do�wiadczeni, i wiedz�cy, �e ich udzia� krwawy nie minie. Mi�dzy nimi ksi��, w srebrnej zbroi, ze z�ot� bu�aw� w r�ku, wyt�a� oczy na bitw� - a z lewej strony pan Skrzetuski troch� bokiem na ko�cu stoj�cy. R�kaw, jako porucznik, na ramieniu zawin�� i trzymaj�c w pot�nej, go�ej do �okcia r�ce koncerz zamiast buzdygana, czeka� spokojnie komendy.(...)
W tej chwili dopiero poznali, i� to nie wojewoda kijowski, lecz sam ksi�� dowodzi. Zreszt� nie mogli oni stawi� oporu husarii, kt�ra samym swoim ci�arem druzgota�a ich tak, jak wal�cy si� mur druzgoce stoj�cych pod nim ludzi. (…)
Husarze wobec tego nat�oku ludzi wstrzymali impet i skruszywszy kopie, mieczami ci�� t�umy pocz�li. Zapanowa�a walka zmieszana, bez�adna, dzika, bezpardonowa, wrz�ca w t�oku, zgie�ku, gor�cu, w�r�d wyziew�w ludzkich i ko�skich. Trup pada� na trupa, kopyta ko�skie grz�z�y w drgaj�cych cia�ach…"[2]
Z powodu takich opis�w husaria zajmuje w historii naszego narodu godne i doczesne miejsce, jeste�my z niej dumni, ol�niewaj� nas jej sukcesy. Mo�na by rzec, �e w dziejach ca�ej wojskowo�ci, od czas�w najs�awniejszej formacji staro�ytno�ci - piechoty rzymskiej, trudno wskaza� formacj� tak d�ugo i w tylu bitwach zwyci�sk� jak husaria. Najd�u�szy okres kiedy husaria nie przegra�a �adnej bitwy wynosi 125 lat (od 1500 do 1625r.). Jednak chc�c pozna� specyfik� tej jazdy trzeba wr�ci� do jej korzeni oraz genezy powstania.

W Polsce istnieje legenda t�umacz�ca genez� husarii. Wed�ug niej husaria sw�j pocz�tek zawdzi�cza Serbom, kt�rzy po kl�sce na Kosowym Polu (1389 r.), chc�c odzyska� wolno�� i zem�ci� si� na Turkach, starali si� kontynuowa� walk� z wrogiem. W opisie bitwy nad Saw� (z 1463 r.) Jana D�ugosza, mo�emy przeczyta� o walce, wraz z Marcinem Korwinem, Serb�w tzw. Cohors Raczanorum (oddzia� Rac�w) przeciw Turkom. Serbowie po �mierci kr�la Korwina udali si� do Polski, aby kontynuowa� walk� z nieprzyjacielem, walcz�c z "z drzewem i tarcz� – po usarsku". Tak ko�czy si� legenda przybycia husarii do Polski. S�u�yli oni jako zaci�na jazda za pieni�dze - ich �o�d wynosi� sze�� z�otych za konia na kwarta�. Wzi�li oni udzia� w bitwie pod Kleckiem w 1506 r., gdzie wojsko litewskie pod dow�dztwem Micha�a Gli�skiego rozbi�o znaczne si�y tatarskie. Pierwsza znana wzmianka na temat husarii znajduje si� w rejestrze skarbowym z 1500 roku za czas�w panowania Jana Olbrachta. Brzmi ona bardzo lakonicznie "Oto s� husarze…". Po tym zdaniu wymienionych jest pi�� nazwisk: Fandrych, Micha�, Luce, Kasper Czekiem, Wac�aw Lubicz.[3] Serbowie w pocz�tkach XVI wieku walczyli bez ci�kiego uzbrojenia ochronnego, co doskonale sprawdza�o si� do walki z szybkim tatarskim przeciwnikiem, dlatego polscy rycerze zacz�li zrzuca� ci�kie zbroje i przywdziewali lekki pancerz oraz tarcz�. Od Rac�w zapo�yczono tak�e ich kopi�, kt�ra by�a stosowana przy ataku w galopie. Pierwsza wielka bitwa stoczona przy pomocy tych lekkozbrojnych kopijnik�w rozegra�a si� pod Orsz� 18 wrze�nia 1514 r. Mimo przewagi wojsk moskiewskich wojska polsko-litewskie pod wodz� Konstantego Ostrogowskiego wygra�y t� bitw�, wielk� rol� odegra�a tu doskonale dowodzona lekkozbrojna husaria. Ostateczne wyodr�bnienie husarii jako osobnej ci�kozbrojnej formacji kawaleryjskiej nast�pi�o w drugiej po�owie XVI wieku na mocy wydanego przez kr�la Stefana Batorego uniwersa�u z 23 czerwca 1576 roku. Wraz z tym uniwersa�em kr�l wyda� listy polecaj�ce tworzenie pierwszych chor�gwi husarskich. Listy takie otrzyma� Stefan Bielawski, Andrzej Firlej, Marcin Kazanowski, Miko�aj Zebrzydowski, Jan Gniewosz i Jan Le�niowski.[4] Husaria zosta�a w��czona do jazdy polskiego autoramentu, co oznacza�o, �e organizowano j� na systemie staropolskich wzor�w rycerskich systemem towarzyskim. Sta�� jednostk� organizacyjna by�a tutaj rota (chor�giew) zazwyczaj 100 koni. Ka�da chor�giew sk�ada�a si� z poczt�w: rotmistrza, porucznika, chor��ego i poczt�w poszczeg�lnych towarzyszy wraz ze swymi pocztowymi (szeregowi), z pocz�tkiem XVII w. poczty te by�y zazwyczaj dwukonne lub trzykonne. Opr�cz uzbrojonych konnych pocztowych ka�dy husarz dysponowa� ciurami - s�ugami obozowymi. W obliczu wojny pob�r nast�powa� w taki spos�b, �e kr�l wraz z hetmanami wydawa� listy przypowiednie dla rotmistrz�w, kt�rzy zaci�gali towarzyszy husarskich.

Taki system zaci�gu towarzyskiego wojsk narodowego autoramentu nale�y uzna� za korzystny i dogodny dla pa�stwa. Przerzuca� on ca�y ci�ar przedsi�wzi�� i inwestycji zwi�zanych ze szkoleniem, wyekwipowaniem oraz uzbrojeniem poczt�w na poszczeg�lnych towarzyszy. Jedynym wyj�tkiem by�y kopie husarii, kt�re zawsze dostarczane by�y �o�nierzom rotmistrza za pieni�dze kr�la lub magnata - je�li chodzi o w�a�ciciela prywatnej chor�gwi husarskiej.[5] System ten przyczyni� si� do wykszta�cenia elity zawodowych �o�nierzy, co doprowadzi�o wraz z pocz�tkiem XVII w. do rozkwitu husarii.

Nie spos�b pisa� o husarii, a nie przedstawi� jak wygl�da�a i czym walczy�a. Husaria w pierwszej po�owie XVII w nie r�ni�a si� uzbrojeniem od innych formacji narodowego autoramentu. By�a podobna zar�wno do jazdy pancernej jak i jazdy lekkiej, odr�nia�y j� tylko trzy cechy: zbroja p�ytowa, kopia oraz skrzyd�a.

Husarz wg. W.T. Benda (�r�d�o zdj�cia:www.israpundit.com)

Zbroja husarska u�ywana w okresie swojej �wietno�ci sk�ada�a si� z szyszaka, kirysu, obojczyka, naramiennik�w, karwaszy. Najwa�niejsz� jej cz�ci� by� kirys sk�adaj�cy si� z napier�nika p�ytowego i naplecznika. Napier�nik ten by� sporz�dzony z grubej oraz doskona�ej jako�ci blachy, w dolnej cz�ci posiada� od 3 do 5 folg. Mia� on przede wszystkim ochrania� husarza przed uderzeniami broni� bia�� i zmniejsza� skuteczno�� broni palnej. Po��czony by� z naplecznikiem za pomoc� pask�w i sprz�czek. Zbudowany z dw�ch p�yt obojczyk (przedniej i tylnej) mia� z bok�w sprz�czki do przypinania naramiennik�w. Naramiennik zbudowany by� z folgi g�rnej bezpo�rednio stykaj�cej si� z obojczykiem, wymodelowanej p�yty barkowej i przewa�nie z sze�ciu folg ochraniaj�cych rami�. Obojczyk wk�adano na wierzch kirysu, wielofolgowe naramienniki nie si�ga�y �okci, karwasze sk�ada�y si� z "�y�ki" maj�cej kszta�t li�cia i jedno lub dwucz�ciowej bransolety.[6] G�ow� mia� ochrania� szyszak o p�kolistym dzwonie, cz�sto z wysokim grzebieniem, uzupe�niony by� policzkami i folgowym nakarcznikiem. Z przodu szyszaka znajdowa� si� daszek, przez kt�ry przebiega� ruchomy nosal, blokowany �rub�, os�aniaj�cy twarz. Charakterystycznym elementem tych wszystkich cz�ci sk�adowych zbroi jest biegn�ca poprzez ich �rodek o��, kt�ra nadawa�a wi�kszy �lizg broni przeciwnika oraz powodowa�a tak�e usztywnienie ka�dego elementu i wzrost wytrzyma�o�ci na uderzenia. Zbroja husarska nie mog�a nadmiernie ci��y� i kr�powa� ruch�w, dlatego nie okrywa�a ca�ego cia�a i by�a w por�wnaniu ze zbroj� rajtarsk�, zakrywaj�c� ca�ego �o�nierza, bardzo lekka i funkcjonalna. Husarskie zbroje by�y cz�sto ozdabiane, przyk�adem mo�e by� cz�ste umieszczanie po lewej stronie wizerunku Matki Boskiej lub znaku krzy�a malta�skiego (kawaleryjskiego).[7] W drugiej po�owie XVII wieku w husarii zacz�to u�ywa� pancerza karacenowego. Powszechnie za� przyj�� si� on za panowania Jana Sobieskiego. Karaceny polskie wykonywano ze sk�ry jeleniej albo �osiej. Do takiego pod�o�a przytwierdzano metalowe �uski, w zale�no�ci od wielko�ci jednym, dwoma lub trzema nitami ka�d�. �uski by�y przer�nych kszta�t�w i grubo�ci, p�askie, z o�ci� przez �rodek, okr�g�awe, prostok�tne zaokr�glone na dole. Zwykle ku do�owi format �usek si� zwi�ksza�. Uk�adane szeregami rz�dy g�rne zachodzi�y na dolne, a �uski "mija�y" si� szeregami. Zbroje karacenowe by�y bardzo drogie oraz by�y ci�kie w por�wnaniu z dawn� zbroj� p�ytow� (7-8 kg, za� karacenowa ok. 25 kg) i s�abiej chroni�y.

G��wna broni� husarii by�a kopia, od kt�rej to zale�a�o wiele zwyci�stw w bitwach XVI-XVIII w. D�ugo�� polskiej kopii husarskiej si�ga�a od 4,5 do 5,5 m, to dzi�ki zastosowaniu tak d�ugiego drzewca umo�liwia�o husarii pokonywanie zachodniej piechoty pikinierskiej. Zalet� tej broni by�a lekko�� w por�wnaniu z wielko�ci�. Ow� lekko�� otrzymano dzi�ki technice wyrobu. Kopie sporz�dzano zazwyczaj z osiki, drzewa charakteryzuj�cego si� lekko�ci� i krucho�ci�, co za tym idzie �atwo�ci� w dr��eniu. Dr��enie to wykonywano na "po��wkach" kopii, kt�re p�niej sklejano. Cz�sto tak sklejone cz�ci oplatano dodatkowo rzemieniem i oblewano smo�� (w celu ich dodatkowego wzmocnienia). W ten spos�b drzewc kopii by� pusty w �rodku od grotu a� do kuli, kt�ra spe�nia�a funkcj� �rodka ci�ko�ci. Ostrze kopii husarskiej by�o zaopatrzone w stalowy grot - najcz�ciej czworograniasty. Od niego, w celu usztywnienia kopii oraz ochrony przed ci�ciem szabli, montowane by�y �elazne pr�ty, tzw. pi�ra �elazne.[8] Na czubkach kopii przypinano proporce, kt�re pe�ni�y nie tylko funkcj� ozdobn�, ale tak�e ich kolory by�y znakiem danej roty. Proporce te ze wzgl�du na sw� d�ugo�� (ok. 2 m) mog�y straszy�, nie przyzwyczajone do ich �opotu, konie przeciwnika.

Kopia, cho� by�a podstawow� broni� husarzy s�u��c� do prze�amywania zwartych czworobok�w pikinier�w i innych szyk�w piechoty oraz jazdy, by�a tak�e broni� jednorazowego u�ytku, kruszy�a si� po przeprowadzeniu ataku. Dlatego po szar�y z u�yciem kopii husaria u�ywa�a do walki koncerzy, szabel, a nawet pistolet�w oraz �uk�w.[9] W husarii koncerz spe�nia� funkcj� lancy, dlatego posiadali go zar�wno towarzysze jak i pocztowi. By� dla naszej husarii broni� pierwszorz�dnego znaczenia szczeg�lnie w walce zwart� mas� po skruszeniu kopii lub wtedy, gdy wyst�powano bez kopii. Wielu przeciwnik�w wojsk Rzeczpospolitej u�ywa�o r�norodnego uzbrojenia ochronnego, wobec kt�rego ci�cie nawet najlepsz� szabl� by�o bezskuteczne. U�ywane w Polsce w XVII - wiecznej by�y koncerze z g�owniami o przekroju tr�j- lub czworok�tnym, by�y one dobrze wywa�one, do�� lekkie, a zarazem d�ugie na oko�o 1,6 m. Pochwy koncerzy o przekroju prawie okr�g�ym by�y drewniane, powleczone czarn� skor� i zaopatrzenie w �elazne okucia. Koncerze, jako bro� u�ywana tylko w walce z konia, umieszczone by�y pod tybink� siod�a z lewej lub prawej strony.
Szabl� ka�dy husarz dobiera� sobie sam, dlatego by�o wiele jej rodzaj�w, pod wzgl�dem pochodzenia jak i wytrzyma�o�ci. Najpopularniejsz� szabl� by�a szabla typu wschodniego, tzw. w�gierka. Posiada�a ona g�owni� lekko skrzywion� z pi�rem, co pozwala�o na silny rozmach przy ci�ciu, oraz u�ycie jej do pchni�cia. W XVII wieku na wz�r "w�gierki" powsta�a polska szabla wojskowa, b�d�ca, jak uwa�a wielu historyk�w wojskowo�ci, niedo�cignionym wzorem w dziedzinie broni siecznej. Oprawa r�koje�ci polskiej szabli sporz�dzona by�a z jednego kawa�ka drewna obci�gni�tego sk�r�. Zasadniczej przemianie uleg� prosty pocz�tkowo u szabli w�gierskiej jelec, do kt�rego w polskiej szabli dodano z lewej strony prostopad�y pier�cie� zwany "paluchem", w kt�ry wchodzi� kciuk. Zapewnia�o to silne prowadzenie ci�cia oraz chroni�o kciuk w walce. Drug� zmian� w wygl�dzie jelca by�o jego wyd�u�enie w kab��k dochodz�cy do g�owicy, kt�ry by� doskona�� ochron� dla d�oni. Przeobra�eniu podda�a si� tak�e g�ownia kt�ra by�a, w por�wnaniu do poprzedniczki, d�u�sza, cho� s�abiej by�o oznaczone pi�ro oraz jej linia by�a mniej skrzywiona.[10]

Szar�a husarii - obraz Aleksandra Orlowskiego (�r�d�o zdj�cia:www.wikipedia.pl)

Charakterystycznym elementem husarii w przekazach historycznych, opr�cz kopii, by�y skrzyd�a. W przek�adach malarskich i literackich husarze nosili skrzyd�a zar�wno podw�jne (najbardziej rozpowszechnione w dzisiejszej kinematografii) jak i pojedyncze. Husaria stosowa�a r�wnie� dwa podstawowe sposoby mocowania skrzyde�. By�o to mocowanie do naplecznik�w i troczenie do tylnych ��k�w siode� husarskich. Niew�tpliwie husaria stosowa�a skrzyd�a w czasie parad i uroczystych wjazd�w. Najlepszym tego przyk�adem jest znakomity dokument z epoki �wietno�ci husarii, a mianowicie tzw. Rolka Sztokholmska. Przedstawia ona uroczysty wjazd do Krakowa, kt�ry odby� si� 4 XII 1605 r. z okazji za�lubin kr�la Zygmunta III Wazy z austriack� arcyksi�niczk� Konstancj�. Zwarte szeregi chor�gwi husarskich i oddzielne postacie husarskich oficer�w s� drobiazgowo oddane. Wida� na nich wyra�nie husarskie skrzyd�a przytroczone (po jednym czarnym skrzydle) u tylnych ��k�w siode�. Du�o kontrowersji i pyta� narasta wok� stosowania ich w bitwach. Badacze problemu skrzyde� za argumenty przeciw u�ywaniu ich w bitwach podaj�, �e delikatna konstrukcja skrzyde� niszczy�aby si� w ferworze walki oraz mog�aby powodowa� utrudnienia w operowaniu broni�. Trudno sobie r�wnie� wyobrazi� do czego mog�yby s�u�y� husarskie skrzyd�a w walce. Cho� jest kilka zda� na temat przydatno�ci skrzyde�. Pierwszym powodem ich u�ycia m�g� by� czynnik strachu. Skrzyd�a mia�y pewn� form� ideow�, a nawet magiczn�. Mia�y przekszta�ca� wojownika w istot� niezwyk��, ponadnaturaln�, wyposa�on� w wielk� moc. W ten spos�b mia�y oddzia�ywa� przede wszystkim na psychik� przeciwnika. Bo o ile szelest pi�r trudno by�o wy�owi� w zgie�ku bitwy, o tyle ich widok m�g� p�oszy� konie a cz�owieka przyprawia� o ciarki. Skrzyd�a te mog�y tak�e chroni� przed ci�ciem szabl� lub przed uchwyceniem na arkan przez Tatar�w. Jednak nale�y zwr�ci� uwag�, �e w listach przepowiedniach pi�ra (czyli skrzyd�a) nie by�y traktowane jako obowi�zuj�cy element wyposa�enia. Ich ewentualne u�ycie pozostawiano samym husarzom.[11]

Wiek XVII charakteryzowa� si� wielkimi wojnami ze Szwecj�, Wielkim Ksi�stwem Moskiewskim i Turcj�. Skutki owych wojen by�y dla Rzeczpospolitej tragiczne, doprowadza�y pa�stwo do ruiny gospodarczej, a nast�pnie do upadku militarnego i politycznego. To przez ten czas husaria musia�a stoczy� wiele krwawych bitew dla ratowania kraju. Chcia�bym w mojej pracy opisa� charakterystyczne bitwy z ka�dym z tych przeciwnik�w, w kt�rych to dzi�ki husarii odnie�li�my zwyci�stwo. Sam pocz�tek nowego XVII wieku oznacza� dla Rzeczpospolitej Obojga Narod�w wojn� ze Szwecj� rz�dzon� przez Karola IX Suderma�skiego. Jedn� z przyczyn wojny by�a walka Zygmunta III Wazy o tron szwedzki po swoim ojcu Janie III. Po przegranej walce 4 marca 1600 roku Zygmunt III wyda� akt inkorporuj�cy Estoni� do Polski, co spowodowa�o rozpocz�cie wojny ze Szwecj�. Karol Suderma�ski wkroczy� z wielotysi�czn� armi� do Inflant, zdobywaj�c Parnaw�, Fellin i Wolmar. W latach 1601-1602 polskie wojska, pod wodz� hetmana Jana Zamoyskiego, ponownie przej�y w�adz� nad prawie ca�ymi Inflantami. W 1605 roku bu�aw� hetmana wielkiego litewskiego otrzyma� Chodkiewicz. W sierpniu tego samego roku wojska szwedzkie ponownie wyl�dowa�y w Inflantach – 14-tysieczna armia pod wodz� Karola IX oraz gen. Mansfelda i gen. Lennartssona. Armia ta rozpocz�a obl�enie Rygi - g��wnego miasta Inflant. Chodkiewicz wiedzia� �e nie mo�e dopu�ci� do zdobycia miasta dlatego pospieszy� z odsiecz�. 26 wrze�nia wojska polskie roz�o�y�y ob�z mi�dzy Iskielem, a Kircholmem w odleg�o�ci ok. 15 km od Rygi. Rankiem 27 wrze�nia 1605 roku Szwedzi podeszli pod Kircholm, nie zdo�ali jednak zaskoczy�, a nawet pocz�tkowo odnale�� polskich wojsk, co spowodowa�o �e obie armie zaj�y pozycje na wzg�rzach rozdzielonych dawnym korytem D�winy. Si�y szwedzkie liczy�y 12-14 tys. �o�nierzy, w tym oko�o 5000 jazdy. Si�y polskie by�y znacznie mniejsze. Wynosi�y og�em 3800 ludzi, w tym 2800 jazdy (przewa�nie husaria).[12] Karol IX Suderma�ski uformowa� swe si�y w cztery rzuty. W pierwszym stan�o 7 p�regiment�w piechoty Lennartssona, za nimi 6 p�regiment�w rajtarii Brandta i Mansfelda. Trzeci rzut utworzyli piechurzy zgrupowani w 6 p�regiment�w ksi�cia Luneburskiego, czwarty za� 5 odwodowych p�regiment�w rajtar�w pod komend� samego kr�la. 11 dzia� polowych umieszczono przed 1 rzutem.[13] Piechota szwedzka sk�ada�a si� w 1/3 z pikinier�w, w 2/3 z muszkieter�w, za� przyj�ty szyk nawi�zywa� do holenderskiej szachownicy. Jazd� tworzyli rajtarzy uzbrojeni w pistolety i rapiery, siedz�cy na ci�kich, powolnych koniach.

Hetman litewski Jan Karol Chodkiewicz uszykowa� swe wojsko r�wnie� g��boko, na przeciwleg�ym wzg�rzu. Piechot� wraz z 4 dzia�kami ustawi� w centrum pierwszego rzutu. Mi�dzy jej rotami stan�o 300 husarzy Wincentego Wojny, za nimi 300 rajtar�w ksi�cia kurlandzkiego, dalej 200 husarzy Teodora Lackiego i wolentarze z Tatarami (400 koni). Prawe skrzyd�o w trzech rzutach tworzy�o 700 husarzy Jana Sapiehy, lewe za�, r�wnie� w trzech rzutach, 900 husarzy i petyhorc�w Tomasza D�browy. Ob�z nad D�win� strze�ony by� przez gar�� piechoty i czelad�. Szyk polski by� przystosowany do stoczenia bitwy zaczepno–obronnej, jednak p�ytkie ugrupowanie poszczeg�lnych oddzia��w dawa�o mo�liwo�� wykorzystania maksymalnej liczby kopii i szabel. Cz�� czeladzi ustawi� Chodkiewicz za szykiem bojowym, og�aszaj�c, �e oto nadchodzi pomoc pod wodz� Krzysztofa II Radziwi��a.[14]

Obie strony nie mog�y si� zdecydowa� na rozpocz�cie starcia. Dopiero pozorowana ucieczka wojsk polskich spowodowa�a po�cig wojsk szwedzkich. Do piechoty szwedzkiej najpierw oddali salw� piechurzy polscy i artyleria, po czym uderzy�y na ni� chor�gwie husarskie Wojny. Pomimo pr�b powstrzymania ich ogniem muszkiet�w i zas�on� z pik, husarze coraz g��biej wdzierali si� w szyki Lennartssona. Tymczasem trwa�a walka na obu skrzyd�ach. Sapieha poni�s� wprawdzie straty od karakoluj�cych rajtar�w, ale odpar� ich atak. Gdy Szwedzi otrzymali wsparcie, natarcie polskie utkn�o za spraw� ogromnej przewagi liczebnej Skandynaw�w. Natomiast doskonale przebiega� atak na lewym skrzydle. Najpierw rajtaria Mansfelda zosta�a ostrzelana bocznym ogniem z obozu polskiego, po czym run�a na ni� konnica D�browy. Rozbici kawalerzy�ci rzucili si� do ucieczki, za� husaria, jazda kozacka i Tatarzy uderzyli na piechot�. Ta ju� pod naciskiem Wojny zacz�a si� cofa�. Jednocze�nie Sapieha, wsparty husarzami Lackiego, prze�ama� lini� je�d�c�w Brandta. Ca�a rozbita armia Suderma�czyka uchodzi�a w kierunku Rygi i morza. Karol IX Suderma�ski straci� w bitwie ponad 70% stanu swej armii – co daje przesz�o 9 tys. ludzi, wi�kszo�� piechoty. Kolejni zgin�li podczas ucieczki lub zostali wybici przez miejscowe ch�opstwo. Zgin�li w bitwie obaj dow�dcy piechoty: Lennartsson i L�neburski, a do niewoli dosta� si� p�k Henryk Brandt. W r�ce polskie dosta�a si� ca�a artyleria oraz ob�z pod Ryg� z zapasami �ywno�ci i amunicji. Straty polskie wynios�y 100 zabitych i 200 rannych (w tym D�browa, Wojna i Lacki). [15] Znakomite zwyci�stwo, wobec spor�w kr�la z opozycj�, nie zosta�o wykorzystane. Wyniszczeni wojn� kircholmscy bohaterowie rozeszli si� do dom�w. Przy Chodkiewiczu zosta� zaledwie pu�k wojska. Na szcz�cie Szwedzi nie mogli zebra� rozproszonych wojsk, wobec czego dzia�ania w Inflantach przygas�y i obie strony przysta�y na rozejm obowi�zuj�cy do 31 pa�dziernika 1608 roku.

Husaria - obraz J�zefa Branda (�r�d�o zdj�cia:www.israpundit.com)

Innym przeciwnikiem Rzeczypospolitej w omawianym okresie by�o Wielkie Ksi�stwo Moskiewskie. Wielkie Ksi�stwo Moskiewskie z racji po�o�enia od zawsze by�a dla Rzeczpospolitej strategicznym partnerem. Stosunki mi�dzy oboma pa�stwami by�y jednak napi�te. W 1609 roku wybuch�a wojna polsko-rosyjska; uwa�a si�, �e przyczyn� by�y zbrojne interwencje szlachty i magnat�w polskich w wewn�trzne sprawy Rosji w czasie wielkiej smuty w latach 1604-1610, w celu osadzenia na tronie carskim Dymitra Samozwa�ca. 23 lipca 1609 r. Wasyl Szujski rozbi� wojska Aleksandra Zborowskiego pod Twerem.[16] W odpowiedzi na to Zygmunt III Waza ruszy� na Smole�sk, kt�rego obl�enie rozpocz�o si� we wrze�niu 1609. Rozpocz�a si� tym samym regularna wojna polsko-rosyjska. Jedn� z najsilniej bronionych twierdz pa�stwa moskiewskiego obl�y�y wojska polsko-litewskie pod dow�dztwem kanclerza wielkiego litewskiego Lwa Sapiehy. W 1610 r. Wasyl wys�a� przeciwko wojskom polsko-litewskim armi� swojego brata Dymitra Szujskiego po��czon� z najemnymi oddzia�ami szwedzkimi. Na wie�� o odsieczy dla Smole�ska hetman Stanis�aw ��kiewski wyszed� 10 czerwca z obozu pod Smole�skiem i zablokowa� pod twierdz� Carowe Zajmiszcze 8-tysi�czny korpus Wo�ujewa.[17] Nast�pnie z reszt� wojska, 6500 jazdy i 200 piechur�w, ruszy� pod K�uszyn aby stan�� naprzeciw armii Szujskiego. Wojska Szujskiego, ok. 35 tys. ludzi, roz�o�y�y si� w dw�ch obozach, cudzoziemski i rosyjski, mi�dzy wsiami Pirniewo i Woskriesienskaja. ��kiewski dotar� na miejsce w nocy z 3 na 4 lipca 1610 r., lecz pomi�dzy wojskami przeciwnik�w le�a�a wie� Prieczystoje, otoczona do�� du�ymi drewnianymi p�otami, co uniemo�liwia�o przeprowadzenie szar�y kawaleryjskiej.[18] Dlatego nie m�g� hetman wykorzysta� elementu zaskoczenia i uderzy� na �pi�cego nieprzyjaciela. W celu przygotowania dogodnego do szar�y terenu rozkaza� ��kiewski podpali� zabudowania wsi Prieczystoje. Po�ar jednak rozbudzi� nieprzyjaciela, ostrzeg� o nadej�ciu wojsk polskich i pozwoli� mu stan�� w szyku bojowym. Prawe zgrupowanie wroga stanowi�y wy��cznie najemne wojska cudzoziemskie: Szwedzi, Francuzi, Anglicy i Szkoci, dowodzeni przez Jakuba de la Gardie i Everharda Horna. W pierwszym rzucie wojsk cudzoziemskich by�a piechota, w drugim - rajtaria. Lewe zgrupowanie sk�ada�o si� z narodowych wojsk moskiewskich: w pierwszym rzucie - piechota, w drugim - jazda narodowa. Hetman ��kiewski uszykowa� swoj� jazd� w trzech rzutach z silnymi skrzyd�ami i odwodem w centrum.

Bitwa pod K�uszynem, atak polskiej husarii - obraz Szymona Boguszowicza (�r�d�o zdj�cia:www.wikipedia.pl)

4 lipca jeszcze przed �witem do natarcia ruszy�y pierwsze roty husarii. Silna szar�a husarii posz�a z lewego skrzyd�a na cudzoziemskie oddzia�y, ale obronna pozycja wroga na jego prawym skrzydle by�a silna. Szar�a husarii utrudniona by�a przez resztki jeszcze niespalonych p�ot�w, co zmusza�o do atakowania przez powsta�e wyrwy w owych wysokich plotach. Husaria nie zdo�a�a pierwsz�, wst�pn� szar�� prze�ama� piechoty muszkietersko-pikinierskiej, zajmuj�cej �wietna pozycj� i broni�cej si� nies�ychanie za�arcie. Hetman nie rezygnowa� i nakazywa� husarii dalsze ataki. Os�abione oddzia�y piechoty zosta�y prze�amane. Po prze�amaniu piechoty jazda nasza natar�a na rajtari�, stoj�c� w drugim rzucie cudzoziemskich wojsk Dymitra Szujskiego. Nie wytrzyma�a karakoluj�ca rajtaria uderzenia husarii i posz�a w rozsypk�.[19] Na prawym skrzydle wojsk polskich jazda hetma�ska szybciej upora�a si� z s�abo wyszkolonymi oddzia�ami narodowych wojsk moskiewskich. Prze�amana w pierwszym natarciu przez husari� jazda bojarska rzuci�a si� do ucieczki. Pobity nieprzyjaciel skry� si� w swoich obwarowanych palisad� obozach. ��kiewski ponownie zaatakowa� jako pierwszych cudzoziemc�w. Jazda polska mimo umocnie� wdar�a si� do �rodka obozu. Dow�dcy najemnych wojsk cudzoziemskich widz�c beznadziejn� sytuacj� przystali na rokowania. Po kapitulacji cz�� cudzoziemskich oddzia��w odesz�a wolno, a druga cz�� przesz�a na stron� Rzeczypospolitej i wraz z ��kiewskim przest�pi�a do ataku na ob�z wojsk moskiewskich. W tej sytuacji Szujski zarz�dzi� odwr�t, kt�ry wobec naporu hetma�skich wojsk zamieni� si� w ucieczk�. W bitwie pod K�uszynem pa�� mia�o ponad 11 tys. wrog�w. Straty polskie wynios�y kilkuset poleg�ych i wielu rannych.[20]

Kolejnym przeciwnikiem Rzeczpospolitej Obojga Narod�w w XVII wieku okaza�a pot�ga Porty Ottoma�skiej. Przyczyn� wojny mia�o by� naruszanie granic przez Kozak�w oraz Tatar�w. W roku 1621 na Rzeczpospolit� wyruszy� sam su�tan Osman II z wielkim wojskiem, licz�cym oko�o 200 tys. ludzi. Turcy g�osili, �e celem ich wyprawy jest podb�j ca�ego pa�stwa polsko-litewskiego. Rzeczpospolita dzi�ki uchwa�om sejmu wystawi�a oko�o 28 tys. regularnego wojska. Ataman kozacki Piotr Konaszewicz-Sahajdaczyn przywi�z� posi�ki w liczbie oko�o 30 tys. ludzi. Naczelne dow�dztwo nad t� armi� sprawowa� hetman wielki litewski Jan Karol Chodkiewicz, a po jego �mierci, 24 wrze�nia - Stanis�aw Lubomirski. Armia okopa�a si� w warownym obozie pod Chocimiem. W czasie obrony twierdzy (od 2 IX do 9 X) najliczniejsz� formacj� w�r�d obro�c�w by�a husaria (ponad 8 tys. koni). By�o to powodem przyj�cia przez naszych wodz�w nowego systemu walki, kt�ry by� zreszt� jedynym mo�liwym sposobem wobec sk�adu i charakteru si�, kt�rymi dysponowali. Obrona Chocimia polega�a g��wnie na odpieraniu atak�w nieprzyjacielskich przez piechot� oraz wypadach jazdy poza ob�z, w czasie kt�rych atakowa�a ona skrzyd�a przeciwnika. Okopy dawa�y naszej je�dzie sta�� ochron� i w czasie walki zapewnia�y jej wsparcie ogniowe piechoty stoj�cej na wa�ach. Husaria wesp� z kozackimi i lekkimi rotami wychodzi�a cz�sto przed okop - stosuj�c typowo kawaleryjskie manewry i spos�b walki odpiera�a ataki janczar�w, spahis�w oraz posi�kuj�cych ich Tatar�w. Przyk�adem zas�ug husarii w walce mo�e by� wydarzenie z 7 wrze�nia, gdzie w pot�nym szturmie Turcy wdarli si� na wa�y polskiego obozu. W tej krytycznej sytuacji hetman osobi�cie poprowadzi� do ataku jazd� z�o�on� z trzech chor�gwi husarskich i jednej roty rajtarskiej przydzielonej w celu wzmocnienia si�y ognia. Jazda wysz�a z obozu i zaatakowa�a wojska tureckie. Husaria w cwale, z kopiami w r�kach, uderzy�a na skrzyd�o przeciwnika. Po skutecznym uderzeniu prze�amuj�cym wr�g zosta� ostrzelany przez ca�� bro� paln� polskiej grupy uderzeniowej, a szczeg�lnie dotkliwe by�y skutki salw pistolet�w roty rajtarskiej wspomagaj�cej husarzy. Turk�w wyparto z okop�w, a nast�pnie rozpocz�to za nimi po�cig ku tureckim taborom.[21] Sytuacja w obozie by�a ci�ka, brakowa�o �ywno�ci, paszy, prochu; jak g�osi legenda, gdy podpisywany by� rozejm w twierdzy by�a zaledwie jedna beczka prochu.

Hetman ��kiewski z husari� (�r�d�o zdj�cia:www.pinakoteka.zascianek.pl)

Walka pod Chocimiem w 1621 r. by�a jednym z najpowa�niejszych sprawdzian�w warto�ci militarnych husarii i ca�ego wojska Rzeczpospolitej w walce z najtrudniejszym z mo�liwych przeciwnik�w, kt�rego jazda (spahia) dzia�a�a bardzo podobnie do naszej, a janczarowie byli jednym z najlepszych �wczesnych wojsk pieszych. Ca�e wojsko polsko-kozackie z ogromnym m�stwem walczy�o z ruchliwym i wielokro� liczniejszym przeciwnikiem. Skuteczny udzia� chor�gwi pod Chocimiem, w walce typowo obronnej i to w obronie fortyfikacji polowych, jest jeszcze jednym �wiadectwem wszechstronno�ci naszej skrzydlatej jazdy i jej niezwykle wysokiej sprawno�ci bojowej w pierwszej po�owie XVII wieku.

Husaria bra�a udzia� we wszystkich niemal wi�kszych bitwach stoczonych przez wojska Rzeczypospolitej w XVI i XVII wieku. W ca�ym tym okresie nie by�o bitwy przegranej z winy husarii, przeciwnie - podczas kl�sk cz�sto to ona ratowa�a sytuacj� i honor wojska. W mojej opinii by�o tak r�wnie� w bitwie pod Gniewem (22 – 29 IX 1629 r.), gdzie w trudnych warunkach terenowych i pod silnym ogniem nieprzyjaciela, 600 husarzy rozproszy�o i zepchn�o szwedzkie regimenty piechoty, jednak szar�a ta pozbawiona wsparcia za�ama�a si�. W wielu za� wygranych bitwach by�a g��wn� sprawczyni� zwyci�stwa. Husaria nie mia�a r�wnego sobie przeciwnika w�r�d jazdy innych pa�stw. Jej uderzenia w cwale nie wytrzymywali Tatarzy, jazda moskiewska, spahia turecka ani kawaleria typu zachodniego (rajtaria). D�ugo te� nie by�a w stanie oprze� si� husarii �adna piechota: janczarzy tureccy, moskiewscy strzelcy czy piechota zachodnioeuropejska. Jedn� z ostatnich bitew, w kt�rej Rzeczpospolita wystawi�a husari� w wi�kszej liczbie, by�a bitwa pod Kliszowem w 1702 r. Ponie�li�my wtedy kl�sk�, kt�ra spowodowana by�a przede wszystkim rozgrywkami politycznymi mi�dzy hetmanem Lubomirskim a Augustem II Sasem, ale by� to faktyczny koniec wykorzystywania husarii na wielka skal�.

Ostateczny koniec husarii nast�pi� w 1776 r., kiedy to sejm zadecydowa� o powstaniu z chor�gwi husarskich i pancernych - brygad kawalerii narodowej. Tak wi�c w ci�gu trzech wiek�w swojego istnienia husaria przesz�a od narodzin, przez kszta�towanie najdoskonalszej formy, do ca�kowitego upadku i formalnej likwidacji.

Husaria zajmuje w historii naszego narodu godne i doczesne miejsce, jeste�my z niej dumni, ol�niewaj� nas jej sukcesy. �mia�o mo�na powiedzie�, �e husaria by�a wyj�tkowym zjawiskiem. I tak by�a odbierana zar�wno w czasach swojej �wietno�ci, jak i p�niej, gdy nie s�u�y�a zbrojnym ramieniem, lecz pokrzepieniu serc, przypominaj�c czasy chwa�y or�a polskiego.

Przypisy:
1. Sikora R., Fenomen Husarii, Toru� 2003, s. 5
2. Sienkiewicz H., Ogniem i mieczem, t. I, Rozdzia� XXVII.
3. Cichowski J. Szu�czy�ski A., Husaria, Warszawa 1977, s. 7.
4. Ibidem, s. 18.
5. Ibidem, s. 26.
6. Ibidem, s. 100.
7. Sikora, 38-45
8. Ibidem, 46-83
9. Cichowski J. Szu�czy�ski A., Husaria, Warszawa 1977, s. 68-70.
10. Ibidem, s. 74-81.
11. Ibidem, s. 111-115.
12. Musia�owicz B., Kircholm 1605, Warszawa 2005, s. 9.
13. Cichowski J. Szu�czy�ski A., Husaria, Warszawa 1977, s. 183-184.
14. G�adysz A., Polsko-szwedzka wojna w Inflantach 1600-1611, [w:] Kwartalnik Taktyka i Strategia, nr 15
15. Musia�owicz B., Kircholm 1605, Warszawa 2005, s. 16
16. Szcze�niak R., K�uszyn 1610, Warszawa 2004, s.19.
17. Ibidem, s.60.
18. Cichowski J. Szu�czy�ski A., Husaria, Warszawa 1977, s. 193-194.
19. Szcze�niak R., K�uszyn 1610, Warszawa 2004, s.85-90.
20. Cichowski J. Szu�czy�ski A., Husaria, Warszawa 1977, s. 197.
21. Ibidem, s. 199-202.

Bibliografia:
Cichowski J. Szu�czy�ski A., Husaria, Warszawa 1977.
G�adysz A., Polsko-szwedzka wojna w Inflantach 1600-1611, "Taktyka i Strategia", nr 15.
Musia�owicz B., Kircholm 1605, Warszawa 2005.
Sienkiewicz H., Ogniem i mieczem, Warszawa 2002.
Sikora R., Fenomen Husarii, Toru� 2003
Szcze�niak R., K�uszyn 1610, Warszawa 2004.

Autor: Rafa� Surdacki

MILITIS - Serwis Militarno-Historyczny - artyku�y

Tytu�em wst�pu mo�emy powiedzie�, �e artyku� ma na celu usystematyzowanie informacji dlaczego takielunek rejowy panowa� na morzach przez tak wiele wiek�w, jakie by�y jego ogromne przewagi nad pozosta�ymi. Oczywi�cie nie da si� pisa� o nim w ca�kowitym oderwaniu od innych, st�d taki, a nie inny tytu�.

Poniewa� nieuchronnie nasuwaj� si� por�wnania z dzisiejszymi jednostkami o o�aglowaniu sko�nym, od super-jacht�w po skromne �agl�wki, trzeba zacz�� od u�wiadomienia sobie odpowiedzi na cztery fundamentalne pytania:
A) jaka by�a wielko�� aglowc�w u�ywanych w dawnych wiekach, a jak jest dzi�
B) jaka by�a mechanizacja prac przy obs�udze takielunku kiedy�, w por�wnaniu z obecn�
C) jaki wp�yw na eksploatowanie du�ych �aglowc�w ma dzisiejsza mo�liwo�� w��czania silnika przy ka�dej potrzebie, przy kompletnym braku takowej dawniej
D) PO CO BUDOWANO �AGLOWCE KIEDY�, a PO CO buduje si� je dzisiaj.

Ad A). Pomi�my fazy rozwoju �odzi Wiking�w, wczesnych kog i innych jednomasztowc�w z epok, kiedy u�ywanie �agli rejowych w Europie P�nocnej wynika�o w zasadzie z braku g��bszej znajomo�ci jakiejkolwiek innej formy (lu�ne kontakty tego nie zmienia�y). Ju� hiszpa�skie galeony skarbowe z XVI w. miewa�y po 750 ton i d�ugo�ci rz�du 34 m. Liniowce z po�owy XVII w. bywa�y 1300-tonowe, z d�ugo�ci� 48 m. W tym czasie handlowe �aglowce mog�y tak�e mie� tona� 1300 ton. W po�owie nast�pnego stulecia by�y liniowce o tona�u przekraczaj�cym 2000 ton i d�ugo�ci oko�o 56 m. �wczesne fregaty charakteryzowa�y si� np. tona�em 750 ton i d�ugo�ci� 40 m. Statki handlowe mog�y mie� 1490 ton i d�ugo�� 54 m. Pod koniec wojen napoleo�skich okr�ty liniowe osi�ga�y 2750 ton przy d�ugo�ci 63,5 m, a fregaty – 1500 ton oraz 51 m. Ostatnie czysto �aglowe liniowce, z po�owy XIX stulecia, mia�y do 3400 ton przy d�ugo�ci 67 m. W tym czasie ameryka�skim kliprom zdarza�o si� przekracza� d�ugo�� 76 m, za� brytyjskim handlowym fregatom z Blackwall – tona� 1440 ton.

Z czym za� mamy do czynienia w przypadku wsp�czesnych jacht�w z takielunkiem sko�nym? Oczywi�cie sporadycznie trafiaj� si� monstra o d�ugo�ci 72 m, ale przecie� nawet jachty walcz�ce w wy�cigach transatlantyckich w drugiej po�owie XX w. (moje wiadomo�ci o jachtingu s� mocno przestarza�e, daleko mi do m�odzika, a nie mam kondycji fizycznej Chichestera czy Teligi) mia�y najcz�ciej po 12 m i rzadko przekracza�y 20 m d�ugo�ci. C� dopiero m�wi� o �agl�wkach 5-metrowych i jeszcze mniejszych. Wyporno�� jachtu „Opty” wynosi�a 5 ton, wyporno�� francuskiego liniowca „Valmy” z 1847 – „zaledwie” 1046 RAZY WI�CEJ!

Ad B). A� do wprowadzenia nap�du parowego jedynymi urz�dzeniami u�atwiaj�cymi obs�ug� takielunku na �aglowcach by�y mechanizmy proste: blok, klin, �ruba, ko�owr�t, wszystkie poruszane wy��cznie si�� r�k. Ka�dy manewr wymaga� bezpo�redniej interwencji ludzi, bez wzgl�du na si�� wiatru i stan morza. A co mo�na robi� dzi�? Mamy �agle chowane w reje lub bomy po naci�ni�ciu guzika na konsoli, liny wybierane przez windy nap�dzane silnikami, urz�dzenia samosteruj�ce. P�ki wszystko idzie g�adko, ca�� obs�ug� jednostki 72-metrowej mo�e zapewni� jeden starszy pan nie ruszaj�cy si� w og�le z kokpitu. Oczywi�cie, czasem DLA SPORTU lub oszcz�dno�ci rezygnuje si� z cz�ci tych mo�liwo�ci, ale to ju� jest wyb�r, a nie konieczno��.

Ad C). P�ki nie pojawi�y si� pierwsze maszyny parowe, �aglowiec pe�nomorski musia� mie� zdolno�� przetrwania ka�dej nag�ej zmiany pogody, ka�dego sztormu, na ka�dym akwenie, w oparciu wy��cznie o swoje �agle i obs�uguj�cych je marynarzy. Zainstalowanie pomocniczych silnik�w na �aglowcach ca�kowicie przeobrazi�o ich mo�liwo�ci i pozwoli�o kompletnie inaczej patrze� na wymagania odnosz�ce si� do takielunku.

Ad D). Rzecz absolutnie podstawowa. Przez wieki �aglowce by�y prawie jedynym �rodkiem transportu wszelkich towar�w, ludzi czy dzia�. U�ywano ich Z KONIECZNO�CI i MASOWO. Dzisiaj to kwestia rekreacji, sportu, przygody. Nawet je�li s�u�� celom szkoleniowym, to przecie� dla przysz�ych nawigator�w wsp�czesnych statk�w i okr�t�w, nie obs�uga �agli i wyduszenie z nich maksimum mo�liwo�ci przy minimum nak�ad�w - cz�sto kosztem bezpiecze�stwa ludzi – s� priorytetem. Je�li kto� dysponuje takim zasobami pieni�nymi jak ja, wsiada na kajak z �aglem i liczy na zaproszenie od bogatszego znajomego na jego �agl�wk�. S� tacy, co p�ywaj� przez Atlantyk na wielokad�ubowcach wartych miliony dolar�w, ale przecie� nikt z nas si� z tego nie utrzymuje. Dawniej p�ywanie na �aglowcach zapewnia�o byt ca�ym klasom spo�ecznym, a nawet narodom - dzi� nie musi si� na tym zarabia�, ani liczy� chocia�by na pe�ny zwrot koszt�w.

Za��my teraz, �e kupiec-armator zamierza nie tylko utrzyma� siebie i swoj� rodzin�, ale tak�e wielce si� wzbogaci� na handlu z Indiami Wsch. czy Zachodnimi, Ameryk� Pd. albo Chinami. Wiedz�c, �e jeden rejs b�dzie trwa� od kilku miesi�cy do kilku lat w najci�szych warunkach, w strefach huragan�w lub cyklon�w, nie wybierze do niego �aglowca zdolnego do przewiezienia 10 beczek �ledzi i obs�ugiwanego przez niego samego na sp�k� ze szwagrem. Kupi, wybuduje lub wynajmie WIELK� (oczywi�cie na miar� danej epoki) jednostk�. W ci�gu tych kilku miesi�cy czy lat, b�dzie musia� utrzyma� ca�� za�og� – �ywno��, p�aca – za swoje pieni�dze. Konieczne jest wi�c maksymalne ograniczenie liczebno�ci tej za�ogi, ale nie tak, by nie by�a w stanie b�yskawicznie i skutecznie reagowa� na wszystkie zagro�enia; utrata wielkiego statku oznacza�a bowiem wielki cios finansowy. Z kolei du�y, pojemny i ci�ki kad�ub wymaga� bardzo znacznej powierzchni o�aglowania. Oznacza�o to KONIECZNO�� budowy wielomasztowej (zbyt du�a wysoko�� na jednym maszcie, gro��ca wywr�ceniem, kompletna niepor�czno��, brak wytrzyma�o�ci drewnianych maszt�w, ograniczone mo�liwo�ci wymiarowe). Praktyka dowiod�a, �e przed pojawieniem si� parowych holownik�w, dla �aglowc�w musz�cych sobie radzi� w ka�dych okoliczno�ciach przy pomocy w�asnej sprawno�ci manewrowej, nie ma lepszej liczby maszt�w ni� trzy.

Rozpatrzmy teraz, kt�ry typ o�aglowania powinien wybra� konstruktor takiej jednostki. Autorzy ksi��ek lubi� si� rozpisywa�, jakim to cudownym o�aglowaniem by�o �aci�skie. Dla niekt�rych, wywodz�cych jego rodow�d od �agli arabskich, jest to kwestia poprawno�ci politycznej – wszak wiadomo, �e Arabowie maj� rop�, wi�c trzeba im wchodzi� w d... bez myd�a. Ale i nie kieruj�cy si� �adn� ideologi� podkre�laj�, �e „�agiel ten mia� du�� wydajno��, o wiele wi�ksz� od prostok�tnego o tej samej powierzchni. Chwyta� wi�cej wiatru dzi�ki wi�kszej wysoko�ci i sztywno�ci liku wystawionego na wiatr. �aglem �aci�skim by�o stosunkowo �atwo manipulowa�. U�ywano go ch�tnie przy s�abszych i r�wnych wiatrach, a jednostki we� wyposa�one mog�y chodzi� du�o ostrzej do wiatru”. Cz�� powy�szych spostrze�e� to ewidentne bzdury, ale mniejsza z tym. Skupmy si� na dw�ch rzeczywistych zaletach – lepszej wydajno�ci i zdolno�ci do ostrego chodzenia do wiatru oraz na owej rzekomej �atwo�ci manipulacji.

Zalety by�y istotne, ale trzeba patrze� na skal� r�nic i na wielko�� potrzeb. Je�li jaki� silnik jest wydajniejszy od drugiego o jeden procent, to taki zysk w wymiarach wieloletniej produkcji zaspokajaj�cej zapotrzebowanie ca�ego kraju ma znaczenie, lecz dla indywidualnego odbiorcy – �adn�. Poza tym owa r�nica wydajno�ci �agla �aci�skiego i rejowego (wi�ksza ni� jeden procent) jest do wykorzystania dzisiaj, kiedy wraz z post�pem teorii �eglowania zupe�nie inaczej trymuje si� �agle ni� w dawnych wiekach. Przyznaj� przy tym, �e �agiel �aci�ski z natury rzeczy by� wytrymowany lepiej ni� rejowy, nawet kiedy nie zdawano sobie jeszcze sprawy z w�a�ciwej natury przenoszenia si�y wiatru. Lecz kiedy par� procent r�nicy jest bardzo wa�ne dla jachtu walcz�cego o Puchar Ameryki, poniewa� przy potwornie wy�rubowanej konkurencji mo�e decydowa� o presti�u, s�awie, popisach w telewizji, wielkich pieni�dzach za reklam� itd. – co to obchodzi�o armatora z XVII czy XVIII w.? Zdolno�� do ostrego chodzenia do wiatru – tu rozbie�no�ci by�y spore, ale te� nie takie jak dzisiaj. Kliper rejowy z XIX w. chodzi� pod k�tem 67,5 stopnia do wiatru, a przeci�tne �wczesne jednostki sko�no�aglowe – c. 55 stopni. To, �e nowoczesny jacht regatowy ju� pod koniec XX wieku by� w stanie zbli�y� si� na 38 stopni do linii wiatru, nale�y do zupe�nie odr�bnej bajki i nie mog�o mie� wp�ywu na decyzje podejmowane wieki wcze�niej. Czy w�wczas r�nica kilkunastu stopni by�a wa�na? Owszem, na ograniczonych akwenach, dla ma�ych jednostek, o s�abym zanurzeniu, kt�re dzi�ki niemu mog�y �ciga� ofiar� uchodz�c� ku nawietrznemu brzegowi lub same ku niemu ucieka�. Czyli dla okr�t�w korsarskich, przemytniczych, statk�w handlarzy niewolnik�w i ma�ych kabota�owc�w. Ale na otwartym oceanie? Kiedy po�cig prowadzi� berberyjski �aglowiec piracki o �aci�skim o�aglowaniu, po kiego licha by�o �ciga� si� z nim kursem na wiatr? Wystarczy�o rozwin�� wszystkie �agle (rejowe) i ucieka� baksztagiem, a w strefie pasat�w powodzenie by�o niemal zagwarantowane. I tu dochodzimy do sedna, czyli sposobu �eglowania na dalekich dystansach w dawnych wiekach. Owo „mozolne halsowanie” na wiatr, o kt�rym tyle tu pisali�my z kolegami w pokrewnym temacie, zdarza�o si� w istocie bardzo rzadko. �eglarze europejscy bardzo pr�dko nauczyli si� wykorzystywa� strefy sta�ych wiatr�w. W nich o�aglowanie rejowe by�o optymalne – wystarczy przypomnie�, �e przekona� si� o tym ju� Krzysztof Kolumb, kt�ry nakaza� po drodze zmieni� takielunek swojej jedynej w pe�ni �aci�sko o�aglowanej karaweli (Nina) na rejowy. Strefy sta�ych wiatr�w determinowa�y ca�e trasy �eglugowe. Przy kursach na zach�d na og� nie warto by�o zmaga� si� z wiatrem na p�nocnym Atlantyku – wystarczy�o pop�yn�� wystarczaj�co daleko na po�udnie, by znale�� si� w po��danym pasie, luksusowo pchaj�cym rejowce do bogactw Indii Zach. Gdy typowy �aglowiec p�yn�� do Indii Wschodnich czy do Chin musia� si� przebi� przez ten pas, ale wcale nie halsowa� mozolnie na wiatr – dawa� si� unie�� na po�udniowy zach�d, zawija� do Rio de Janeiro dla uzupe�nienia �wie�ej wody i zapas�w �ywno�ci, a stamt�d wiatry wiej�ce w przeciwnym kierunku unosi�y go spokojnie (oczywi�cie �wiadomie przejaskrawiam) do portu przeznaczenia. Halsowanie pod wiatr na wodach okalaj�cych przyl�dek Horn czy podobnych i wtedy si� trafia�o, ale by�y to wyj�tki potwierdzaj�ce regu��. Wielkie �aglowce handlowe wozi�y na dalekich trasach towary o du�ej trwa�o�ci, wi�c je�li nawet zdarzy�a si� sytuacja, gdy cel le�a� w linii wiatru, najcz�ciej mo�na by�o sobie spokojnie pozwoli� na nieco wolniejsze zbli�anie si� do niego. �agiel �aci�ski – jak inne sko�ne – u�atwia� te� robienie zwrot�w przez sztag. Przy bliskim brzegu po zawietrznej mog�a to by� cecha decyduj�ca o uratowaniu lub zag�adzie jednostki. Lecz dobry rejowiec r�wnie� by� zdolny do takich zwrot�w (chocia� przychodzi�y mu niew�tpliwie trudniej), a w zdecydowanej wi�kszo�ci przypadk�w mia� do�� czasu i miejsca, by obraca� si� przez ruf�.

Filozofia rz�dz�ca jachtami regatowymi jest zupe�nie inna. Tutaj zyskanie ka�dej minuty mo�e by� decyduj�ce. Tras� wy�cigu wyznacza organizator i chocia� zawodnicy, sterowani informacjami z satelit�w meteorologicznych i analiz� komputerow�, wybieraj� w�asne tory �eglugowe, to kierowanie si� dawnymi przes�ankami kapitan�w �aglowc�w handlowych jest im ca�kiem obce. Rzecz jasna o regatach rozgrywanych mi�dzy bojami, gdzie ka�dy musi pokona� ten sam odcinek w kilku nawrotach, bez wzgl�du na kierunek wiatru, nawet nie warto wspomina�. Szyper �aglowej jednostki handlowej, kt�ry p�ywa�by tam i z powrotem w jednym miejscu tylko po to by pokaza�, �e jego typ o�aglowania na to pozwala, trafi�by b�yskawicznie do domu wariat�w. Natomiast �atwo dostrzec pewne podobie�stwo w dzia�aniach okr�t�w korsarskich, handlarzy niewolnik�w w czasach, gdy to zaj�cie sta�o si� nielegalne, przemytniczych, a tak�e wszystkich jednostek zajmuj�cych si� ich zwalczaniem. Tutaj zalety �agli sko�nych (w tym �agla �aci�skiego) uwidacznia�y si� znacznie silniej i znajdowa�y szersze zastosowanie. �aglowce te nie korzysta�y – z oczywistych wzgl�d�w – z utartych szlak�w �eglugowych, za� szybko�� i sprawno�� w p�ywaniu pod r�nymi k�tami do wiatru by�y niepor�wnanie wa�niejsze. W praktyce oznacza�o to np. kr�tki flirt francuskiej marynarki wojennej (z grubsza w po�owie XVIII w.) z szebekami, czy nag�e zainteresowanie Royal Navy (na pocz�tku XIX w.) niechcianymi dot�d szkunerami i brygantynami. Gdyby wi�c armator wielkiego statku handlowego chcia� liczy� na te zalety o�aglowania �aci�skiego, musia�by na trzech masztach zainstalowa� trzy gigantyczne �agle (a przynajmniej jeden z nich musia�by by� wr�cz monstrualny). Praktyka XVI wieku dowiod�a, �e wszelkie pr�by zawieszania na jednym maszcie kilku �agli �aci�skich przynosi�y bardzo �a�osne rezultaty, nie wiadomo nawet na pewno, czy �wiadectwa o takich eksperymentach nie s� czasem p�odami wybuja�ej fantazji artyst�w. Wr��my wi�c do pojedynczych, ogromnych �agli �aci�skich z du�ych �aglowc�w. Co oznacza�a taka reja o d�ugo�ci dor�wnuj�cej cz�sto niemal d�ugo�ci ca�ego okr�tu i zwisaj�ce u niej wielkie p��tnisko?

Przede wszystkim straszne problemy z refowaniem. Nie mog�o by� mowy o wys�aniu chmary ludzi w g�r�, na bardzo przecie� sko�nie ustawion� rej�, by przyci�gali �agiel r�cznie, jak na rejowcach. Nawet mozolne wybieranie topenat, by wypoziomowa� rej�, nie wchodzi�o w gr�, poniewa� takie gigantyczne drzewce, z ci�kim �aglem, obci��one nieproporcjonaln� w stosunku do rejowc�w liczb� ludzi, podnios�oby �rodek ci�ko�ci ponad wszelkie dopuszczalne granice. Warto sobie zrobi� por�wnanie – na du�ej galerze francuskiej z 1675 r., o d�ugo�ci 46 m, no�no�ci 200 ton, grotreja mierzy�a 36,55 m i wa�y�a 11715 kg. �agiel mia� powierzchni� 330 m kwadratowych. Na o 100 lat p�niejszym rejowcu brytyjskim tej samej d�ugo�ci (eastindiamanie) i no�no�ci 900 ton (!) ca�kiem pozioma grotreja mierzy�a 23 m i wa�y�a 6529 kg. Grot�agiel mia� powierzchni� 201 m kwadratowych. Je�li do refowania na tej grotrei statku rejowego ustawia�o si� 14 ludzi, to przy �redniej masie 70 kg wa�yli oni 1190 kg. Przy tym samym rozstawieniu grotreja �agla �aci�skiego wymaga�aby 23 ludzi o ��cznej masie 1610 kg. Czyli – nawet pomijaj�c l�ejszy �agiel – marynarze refuj�cy i reja na okr�cie rejowym wa�yli jeszcze 3,5 tony mniej ni� sama tylko reja galery! I to dla �aglowca o no�no�ci 4,5 raza wi�kszej! W efekcie na jednostkach z o�aglowaniem �aci�skim trzeba by�o rej� opuszcza� prawie na pok�ad, a problemy z refowaniem wielkiego p��tna by�y tak du�e, �e cz�sto „po prostu” odczepiano ca�y �agiel i zamiast niego doczepiano mniejszy. Oczywi�cie potem te prawie 12 ton trzeba by�o znowu mozolnie wywindowa�, tylko si�� mi�ni, na top masztu. To tego potrzebna by�a ogromnie liczna za�oga! P� biedy, je�li wiatr narasta� stopniowo i by� na wszystko czas. W okresach szkwa��w i sztorm�w lepiej by�o pozosta� w porcie i tak cz�sto czyni�y za�ogi korsarskich okr�t�w z takielunkiem �aci�skim.

Na ma�ych ��dkach z takim �aglem halsowanie nie sprawia�o �adnych trudno�ci – wbrew rozmaitym opowiastkom rej� �aci�sk� da si� przerzuca� na drug� burt�. Trzeba wybra� fa� by podnie�� drzewce, nast�pnie przyci�gn�� dolny nok do masztu, ustawiaj�c rej� pionowo, w ko�cu przesun�� ca�o�� na drug� stron� i powt�rzy� wszystkie czynno�ci w odwrotnej kolejno�ci. Jednak przy rei 12-tonowej ta pozornie prosta procedura staje si� potwornie ci�ka w realizacji i niebezpieczna. Cz�sto wi�c rezygnowano z zachodu i ustawiano reje na sta�e na przeciwnych burtach. Oznacza�o to jednak, �e przy p�yni�ciu na dowolnym halsie, zawsze przynajmniej jeden �agiel by� po niew�a�ciwej stronie masztu, �le pracowa� i ulega� uszkodzeniom.

Opuszczanie i podnoszenie ci�kiej rei wzd�u� ca�ej wysoko�ci masztu wymaga�o s�upowej budowy tego ostatniego. Tzn. sk�ada� si� on z jednego drzewca, nie dzielonego – jak na rejowcach – na kolumn�, steng�, bramsteng� itd. W razie gwa�townego sztormu nie da�o si� wi�c spu�ci� na pok�ad g�rnych cz�ci masztu, jak praktykowano na rejowcach. Nie mo�na wi�c by�o �wiadomie obni�y� �rodka ci�ko�ci i �rodka parcia wiatru – pozostawa�y mod�y do Allacha.
To tyle na temat „STOSUNKOWO �ATWEGO MANIPULOWANIA” du�ymi �aglami �aci�skimi.

A co na wielkim rejowcu? Ca�a potrzebna powierzchnia �agli by�a i jest podzielona na wielk� liczb� stosunkowo ma�ych p��cien. Ka�de z nich mo�na �atwo refowa�, ale przede wszystkim mo�na nosi� i rozwija� tylko te, kt�re w danym momencie s� potrzebne, optymalizuj�c nap�d pod k�tem warunk�w. Opuszczanie wzgl�dnie lekkich g�rnych rei i lekkich g�rnych cz�ci maszt�w nie przedstawia�o specjalnych trudno�ci. Refowanie jedynymi znanymi do po�owy XIX wieku metodami by�o znacznie bezpieczniejsze i du�o szybsze. Brasowanie da�o si� zrealizowa� przy pomocy nielicznej, wprawnej za�ogi.

Zatem kupiec pragn�cy mie� statek o DU�EJ no�no�ci �adunkowej, ma�ej za�odze, bezpiecznie realizuj�cy dalekomorskie rejsy, przy braku przemo�nej potrzeby bicia rekord�w pr�dko�ci – s�owem daj�cy znaczne ZYSKI przy ma�ych nak�adach i z du�ym marginesem bezpiecze�stwa – by�yby kompletnym idiot� wybieraj�c o�aglowanie �aci�skie, wymagaj�ce w takich samych warunkach bardzo licznej obs�ugi, niebezpieczne w sztormach, nie wykazuj�ce nad rejowym �adnej przewagi przy �egludze z pasatami itd., tylko po to, by sobie w rzadkich chwilach pop�yn�� bli�ej wiatru. Ale nie wolno zapomina�, �e wady �agli �aci�skich by�y wprost proporcjonalne do wielko�ci okr�tu. Im bardziej schodzi� w d�, w tym mniejsze mia�y znaczenie (przy lekkich jednostkach wr�cz marginalne), a zalety pozostawa�y. Poza tym, jak wykaza�em wy�ej, przy zupe�nie innych priorytetach �aglowc�w korsarskich (przy okazji – i tak zazwyczaj zat�oczonych za�og� potrzebn� do aborda�u i obsadzania pochwyconych ofiar), przemytniczych itd., ich armatorzy mogli mie� na t� sam� kwesti� ca�kowicie odmienny pogl�d.

Z uwagi na cz�stotliwo�� wyst�powania w dawnych wiekach, warte por�wnania z rejowym s� jeszcze nast�puj�ce typy o�aglowania: gaflowe, lugrowe i bermudzkie. Inne mia�y tylko lokalne znaczenie lub by�y ich odmianami (np. arabskie – �aci�skiego).

Gaflowe i bermudzkie mia�y t� przewag� nad �aci�skim, �e pozbywa�y si� wielkiej, ci�kiej i niepor�cznej rei, zamieniaj�c j� na du�o l�ejszy gafel lub wprawdzie ci�ki, lecz bardzo nisko po�o�ony bom, kt�rego nie potrzeba w og�le podnosi� czy opuszcza�. W zamian za to pozbywa�y si� przedniej cz�ci �agla, co dla utrzymywania kursu na wiatr by�o nawet korzystne, jednak powodowa�o og�lny spadek powierzchni o�aglowania. Zatem g��wne �agle (dolne) na takich jednostkach musia�y by� odpowiednio du�e, co oznacza�o ich znaczn� wysoko��. W wyniku tego gafel w �aglu gaflowym lub (zw�aszcza!) szczyt p��tna w �aglu bermudzkim trzeba by�o poprowadzi� bardzo wysoko, co nie zawsze by�o korzystne. Technika refowania lub zwijania tego �agla wymaga�a opuszczania gafla czy przedniego liku wzd�u� masztu (chocia� niekoniecznie tak musia�o by� na liniowcach, fregatach, korwetach i brygach wykorzystuj�cych �agiel gaflowy na tylnym maszcie), co wymusza�o s�upow� budow� masztu przynajmniej na tym (d�ugim!) odcinku. Nie by�o to dobre z uwagi na bezpiecze�stwo maszt�w i ca�ego okr�tu w sztormie, co – jak poprzednio – mia�o du�e znaczenie dla du�ych �aglowc�w i ma�e – dla ma�ych. �agiel gaflowy �wietnie si� za to nadawa� do uzupe�niania kolejnymi �aglami na wi�kszych wysoko�ciach – gaflowymi topslami, rejowymi marslami, bramslami i bombramslami, a nawet specjalnym rodzajem rejowych �agli dolnych. O ile jednak by�a to niew�tpliwa i wielka zaleta wobec o�aglowania �aci�skiego (chocia� i tam zdarza�y si� nie�mia�e, sporadyczne i niezbyt udane pr�by wprowadzania podobnych rozwi�za�), to ju� por�wnywanie na tej p�aszczy�nie z rejowcami, przypomina mi wierszyk wspania�ego polskiego poety, Jana Brzechwy: „Chwali�a si� raz rzepa przed ca�ym ogrodem, �e jest bardzo smaczna z miodem. Na to mi�d si� obruszy i tak jej przygani: a ja jestem smaczny i bez pani!”

Og�lnie bior�c, o�aglowanie gaflowe i bermudzkie by�o do�� atwe w obs�udze (nie lekcewa�� oczywi�cie niebezpiecze�stw z przerzucaniem ci�kiego bomu na poziomie g��w ludzi na drug� burt�, potrzeby sta�ego napr�enia jednej z direk, kiedy przy zwrocie jedna musia�a by� stale luzowana, a druga stale wybierana, masy gafla itd.), ale wymaga�o zwi�kszonej powierzchni i nie nadawa�o si� – mimo wszystko – do takiego rozbudowywania w g�r� jak na rejowcach. Problem narasta� przy wzro�cie wymiar�w �aglowca i jednym wyj�ciem by�a wtedy budowa wielomasztowa, o liczbie maszt�w wi�kszej ni� trzy. W du�o p�niejszej epoce – pocz�tek XX w. - pojawi�y si� i p�ywa�y z powodzeniem takie ameryka�skie szkunery. Rekordzista (chyba) mia� 7 maszt�w, a przy pojemno�ci brutto 5218 ton i d�ugo�ci 117 m obs�ugiwa�o go zaledwie 17 ludzi. Legenda g�osi, �e sam kad�ub pod go�ymi masztami „wyci�ga�” jeszcze 12 w�z��w przy sztormowym wietrze. Lecz takie statki sko�no�aglowe znajdowa�y si� ju� w zupe�nie innej rzeczywisto�ci! Musia�y tylko posuwa� si� w prz�d na pe�nym morzu, poniewa� w portach wszystko inne za�atwia�y za nich holowniki z nap�dem mechanicznym. Ca�a obs�uga �agli by�a wysoce zmechanizowana – �agle podnoszono i opuszczano za pomoc� wind parowych. Wykorzystywano parow� maszynk� sterow�. Czasem nie potrzeba by�o si� przejmowa� refowaniem �agli w sztormie i szukaniem najlepszego kompromisu, bo wystarczy�o na pewien czas w��czy� silnik. To samo odnosi�o si� do zwrot�w. Zatem por�wnywanie mo�liwo�ci tych �aglowc�w do jednostek z poprzednich wiek�w jest ca�kiem chybione. W czasach wy��cznego panowania �aglowc�w szkunery o liczbie maszt�w wi�ksza ni� trzy by�y niezwykle rzadkie i o ile dobrze pami�tam – zawsze kompletnie nieudane. Summa summarum: tak�e dla �agli gaflowych (a tym bardziej bermudzkich) istnia�a granica wielko�ci okr�tu, powy�ej kt�rej NIE DA�O SI�, w �wczesnych warunkach, zbudowa� EKONOMICZNEGO �aglowca handlowego. Tu tak�e tryumfy �wi�ci�y rejowce. Ich powszechne u�ywanie nie by�o wi�c ani pomy�k�, ani przeoczeniem zalet innych takielunk�w, tylko logicznym wyci�ganiem wniosk�w z praktyki i dostosowaniem si� do okoliczno�ci.

Dok�adnie tak, jak przy dyskutowaniu �agli �aci�skich, nie zmniejsza�o to ogromnych zalet tak�e �agli gaflowych i bermudzkich w specyficznych zastosowaniach i na ma�ych jednostkach. Wszyscy znamy s�ynne klipry baltimorskie, korsarskie brygantyny i szkunery wojny ameryka�sko-brytyjskiej, kutry przemytnicze i (�cigaj�ce je) kutry celne, szkunery i szkuner-brygi handlarzy niewolnik�w z pierwszej po�owy XIX w. itd. Lecz na du�ych okr�tach o�aglowanie rejowe ci�gle nie mia�o sobie r�wnych, poniewa� mo�liwo�� zwi�kszania powierzchni w g�r�, w ma�ych, �atwych do obs�ugi i bezpiecznych „dawkach”, po��czona ze zdolno�ci� do wykorzystywania wiatr�w z �wiartek rufowych, nie mog�a by� niczym zast�piona.

�agle lugrowe nie wymagaj� rozwlek�ego komentarza. Ka�dy, kto wie, jak one wygl�daj�, zdaje sobie spraw�, �e w formie „zwyk�ej” – jedynej niek�opotliwej w obs�udze - jeszcze bardziej ni� inne sko�ne nadawa�y si� tylko dla ma�ych jednostek. Tutaj nie da�o si� „przyczepi�” wiele ani z przodu (przeszkadza�y wystaj�ce cz�ci rejek), ani z g�ry (cho� bywa�y lugrowe marsle nad lugrowymi �aglami dolnymi), a sama rejka nie dawa�a wi�kszych mo�liwo�ci postawienia du�ego �agla ni� gafel. Francuzi ogromnie lubili ten typ o�aglowania, ale i im nie uda�o si� wej�� z nim na wi�ksze okr�ty ni� lugry przemytnicze, korsarskie i celne. Nawet w swojej gigantycznej flotylli drobnoustroj�w, z kt�r� chcieli przeprawi� si� przez kana� La Manche w czasach Napoleona, zastosowali �agle lugrowe tylko na najmniejszych jednostkach (kanonierkach, pinasach). Po prostu na okr�tach wi�kszych te �agle si� nie sprawdza�y – w formach o powi�kszonej powierzchni (d�ugohalsowej, wysokiej czy zr�wnowa�onej) by�y r�wnie ci�kie w obs�udze jak �agle �aci�skie albo arabskie (od tych ostatnich si� zreszt� praktycznie nie r�ni�y), maj�c identyczne wady.

O �aglach rozprzowych nie warto rozprawia�. Ich bardzo niska sprawno�� aerodynamiczna predestynowa�a je tylko – poza wyj�tkami – dla �aglowc�w �r�dl�dowych.

Tak wi�c DU�E rejowce w czasach przed-silnikowych, przed mechanizacj� obs�ugi �agli, wo��ce towary albo ci�kie dzia�a, zapasy artyleryjskie, �ywno�� i wod� dla licznej za�ogi, poruszaj�ce si� po rozleg�ych szlakach oceanicznych, by�y NAJLEPSZ� ALTERNATYW�, najbardziej ekonomiczn�, bezpieczn� i zapewniaj�c� najwi�ksze pr�dko�ci. Te dwa rumby mniej do wiatru stanowi�y „pryszcz”, chocia� oczywi�cie troch� sw�dz�cy.

O�aglowanie sko�ne zwi�ksza�o jednak mo�liwo�ci jednostki rejowej. Na du�ej jednostce z XVIII wieku by�o ono niepotrzebn� fanaberi�. Nie ulega jednak w�tpliwo�ci, �e stopniowe dodawanie �agli sko�nych znakomicie poprawia�o w�a�ciwo�ci �eglarskie rejowc�w. Wystarczy prze�ledzi� jak tendencja do ich uzupe�niania zdominowa�a ca�� epok� panowania okr�t�w �aglowych.

Nie wszyscy mo�e wiedz�, �e na samym pocz�tku istnienia tr�jmasztowych okr�t�w rejowych, zdarza�y si� jednostki wyposa�one WY��CZNIE w �agle rejowe. Na bezanmaszcie by� to niekiedy faktyczny �agiel czworok�tny, cz�ciej tr�jk�tny, ale ustawiany poprzecznie, z prawie poziom� rej� i o zupe�nie innej g��boko�ci ni� �agle �aci�skie. Temu ciekawemu, cho� kr�tkiemu okresowi po�wi�ci� szczeg�lnie wiele uwagi Heinrich Winter.

Ale ju� od pocz�tku XVI wieku utrwali�a si� absolutna dominacja rejowc�w z �aglem �aci�skim, a wi�c sko�nym, przynajmniej na jednym bezanmaszcie, cz�sto na dw�ch. Dawa�o to wielk� popraw� mo�liwo�ci manewrowych i przy okazji pozwala�o prowadzi� okr�t nieco bli�ej wiatru. Sztaksle dziobowe, znane na ma�ych jednostkach sko�no�aglowych przynajmniej od ko�ca XV w. d�ugo nie trafia�y na pok�ady �aglowc�w rejowych. Wiadomo jednak, �e oko�o 1660 mog�y ju� wyst�powa� zar�wno przed fokmasztem, jak i mi�dzy wszystkimi masztami. Teraz mia�y znaczenie nie tylko dla manewrowania, ale przy odpowiednim wietrze mog�y wydatnie poprawi� efektywno�� nap�du �aglowego. W po�owie XVIII stulecia du�e rejowce wyposa�one by�y w ca�e pi�tra sztaksli mi�dzy masztami, a przed fokmasztem ich liczba uros�a do trzech (forstensztaksel, kliwer i bomkliwer [zawieszanie na modelach dotycz�cych tej epoki tak�e forsztaksla jest b��dem, poniewa� ten u�ywany by� tylko podczas sztormu, kiedy pozosta�e zwijano]), skutecznie wypieraj�c najpierw XVII-wieczny �agiel nadbukszprytowy, potem g�rny �agiel podbukszprytowy, w ko�cu ELIMINUJ�C Z BUKSZPRYTU WSZYSTKIE REJE! Dawny �aci�ski bezan�agiel ust�pi� miejsca gaflowemu, a wi�c te� sko�nemu.

Na kliprach drugiej po�owy XIX w. liczba �agli sko�nych jeszcze wzros�a. Liniowce i fregaty (tak�e du�e �aglowce cywilne) pozyska�y gaflowe trajsle przy ka�dym maszcie. Cz�ste by�o sztormowanie rejowca z dziobem zwr�conym dla bezpiecze�stwa pod wiatr i fale, wy��cznie pod sztakslami, chocia� na og� preferowano zatrzymywanie wtedy tak�e kilku silnie zrefowanych �agli rejowych.
W pewnym sensie idea� wielkiej jednostki �aglowej, czyli kliper, stanowi� przyk�ad rozumnego wykorzystania zalet obu typ�w o�aglowania – rejowego i sko�nego. Ale mimo tego nie mo�na zapomina�, �e jednak by� to REJOWIEC, poniewa� do tej kategorii nale�a�y wszystkie jego �agle G��WNE, zapewniaj�ce podstawow� si�� nap�dow�.

Zalety i wady typ�w o�aglowania -specyfika okr�t�w wojennych

Trzeba zacz�� od tego, �e wi�kszo�� powod�w, dla kt�rych takielunek rejowy nie mia� sobie r�wnych (w dawnych epokach, przed pojawieniem si� nap�du mechanicznego) na du�ych statkach handlowych, odnosi�a si� dok�adnie tak samo do du�ych okr�t�w wojennych.

Pierwsze �aglowce wojenne �redniowiecza by�y jednostkami kupieckimi, na kt�re �adowano na pewien czas troch� rycerzy, zaci�nych, kusz itp. S�ynny gda�ski „Peter von Danczik” jest pami�tany tylko z wojny Hanzy z Angli�, a naprawd� wi�kszo�� swojego czasu sp�dzi� wo��c rozmaite towary masowe. Aby by� silnym okr�tem bojowym, musia� by� du�y – skoro za� by� du�y jako statek handlowy, to - aby by� ekonomiczny - musia� mie� o�aglowanie rejowe.
Po pojawieniu si� wyspecjalizowanych galeon�w wojennych w XVI w., kwestia koszt�w zacz�a by� mniej wa�na. Ale nie od razu – kr�lowa El�bieta I wyczynia�a cuda, aby jak najmniej p�aci� za�ogom (jej okr�ty zmienia�y tona� – bez �adnej przebudowy – kilka razy do roku, w zale�no�ci od sytuacji); za nadmierne wydatki na flot� (rzecz jasna, bardzo upraszczaj�c) Karol I zap�aci� g�ow�. Dopiero w XVIII w. wielkie za�ogi wielkich liniowc�w sp�dza�y sen z oczu administracji nie wysoko�ci� p�ac czy kosztami wy�ywienia, tylko k�opotami z wy�apaniem.

Jednak, chocia� na du�ych okr�tach wojennych nie brakowa�o za�ogi, nie oznacza�o to jeszcze, �e niekt�re typy o�aglowania sko�nego (�aci�skie, arabskie, lugrowe d�ugohalsowe) by�yby z tego powodu bardziej por�czne w obs�udze. Nawet je�li mo�na pos�a� p� setki ludzi na jedn� rej�, to czas doj�cia do nok�w i tak pozostanie zbyt du�y, a zwijanie r�koma ogromnego p��tna pod spodem nie stanie si� l�ejsze. Praktyka dowiod�a, �e si�a ludzka ma w okre�lonych zastosowaniach konkretne granice (Pudzianowskich ignoruj�c) – tak jak nie warto by�o instalowa� dzia� ci�szych ni� 32/36-funtowe, tak przekraczanie oko�o 32 metr�w d�ugo�ci przez rej� (i to poziom�, nie sko�n�!) okaza�o si� bezsensowne z uwagi na obs�ug� tej rei i jej �agla. Czyli – w przeciwie�stwie do statku handlowego – na du�ym �aglowcu wojennym nie brak ludzi decydowa� o wy�szo�ci �agli rejowych, tylko szybko�� z jak� mo�na by�o regulowa� ich powierzchni� – w boju manewrowym rzecz bardzo cenna.

Inne typy o�aglowania sko�nego prezentowa�y si� pod tym wzgl�dem niewiele lepiej ni� �aci�skie i zbli�one. Tak�e wymaga�y s�upowych, niebezpiecznych (oczywi�cie tylko przy du�ych rozmiarach) maszt�w. Im wi�kszy okr�t, tym wi�kszej powierzchni �agli potrzebowa�. Nie mog�c zwi�ksza� rozmiar�w pojedynczego �agla poza do�� atwy jeszcze do obs�ugi zakres, trzeba by�o i�� w ilo��. Ale przy s�abym nadawaniu si� o�aglowania sko�nego do rozbudowywania w g�r�, oznacza�o to konieczno�� wzrostu liczby maszt�w. To za� gwa�townie pogarsza�o zdolno�ci manewrowe. Ju� dla statk�w handlowych taka wada nie by�a przyjemna, ale okr�ty wojenne wr�cz dyskwalifikowa�a, poniewa� w ich przypadku chodzi�o nie tylko o manewrowanie na redzie czy w porcie, lecz – przede wszystkim – W BITWIE. �aglowiec wojenny tamtych czas�w m�g� mie� co najwy�ej trzy maszty, czyli – je�li by� du�y – wy��cznie z takielunkiem rejowym. Trzy maszty z trzema w sumie �aglami �aci�skimi zmieni�yby s�ynnego z szybko�ci „Victory” Nelsona w kryp� nadaj�c� si� (mo�e!) do niemrawego wo�enia w�gla w uj�ciu Tamizy.
Dla okr�tu �aglowego s�u��cego do walki kluczow� kwesti� by�o zachowanie sta�ej zdolno�ci do poruszania si� i zmiany pozycji. Utrata ka�dej rei i ka�dego �agla rzutowa�a na to negatywnie. Jednak rejowiec ze schy�ku wojen napoleo�skich mia� 13 rej, a wyposa�ony (teoretycznie) w o�aglowanie �aci�skie posiada�by ich trzy. Rozwa�aj�c, dla uproszczenia, wszystko w kategoriach sztucznej r�wno�ci, zauwa�ymy, �e rozbicie pociskiem jednej rei �aci�skiej pozbawia�oby go jednej trzeciej si�y nap�dowej, a jednej rei poziomej – jednej trzynastej. To samo zreszt� dotyczy�o sztorm�w, szkwa��w i innych nag�ych wypadk�w.

�agle rejowe mog� pracowa� wstecz, do czego gaflowe w zasadzie nie s� zdolne. Umo�liwia�o to rejowcowi wykonywanie przedziwnych, a po�ytecznych manewr�w (zatrzymanie si� w miejscu, cofanie, obracanie kad�uba z podwojonym momentem obrotowym – jedn� si�� przed, drug� za �rodkiem obrotu), na og� ma�o u�ytecznych, a nawet niebezpiecznych „w cywilu” (poniewa� spychaj�cych �aglowiec na zawietrzn�), lecz czasem bezcennych na akwenie bitewnym. Owszem, jednostka z o�aglowaniem sko�nym te� si� niekiedy cofa, ale jest to raczej bezw�adne, powolne i trudne do celowego wykorzystania (poza zmian� halsu).

Przy wiatrach pe�nych o�aglowanie rejowe jest bardziej efektywne od sko�nego. Poza tym umo�liwia znacznie powa�niejsz� rozbudow� wszelakich odmian �agli dodatkowych (g��wnie lizeli), przydatnych przy s�abym wietrze. Dla statku handlowego mozolne zyskanie kilkuset metr�w w ci�gu kilkunastu godzin by�o na og� bez znaczenia, skoro potem wiatr si� wzmaga� i umo�liwia� nadrobienie wszystkich strat. Natomiast okr�t wojenny m�g� w tym czasie dogoni� i zmusi� do poddania si� lub walki s�abszego przeciwnika, albo samemu zosta� dogoniony przez inn� jednostk�, dysponuj�c� wi�ksz� powierzchni� wszystkich �agli zdolnych do z�apania najl�ejszych powiew�w. Kto� m�g�by powiedzie�, �e przecie� tak�e statek handlowy bywa� �cigany – owszem, ale w jego przypadku przy prawie flaucie wystarczy�by same �odzie z okr�tu wojennego do dogonienia i pokonania. Lizele by mu wiele nie pomog�y.

Jednak ta ocena nie mo�e by� prostym peanem na cze�� takielunku rejowego. Zdolno�� do ostrego chodzenia do wiatru, nie tak istotna dla statk�w handlowych wybieraj�cych swoje trasy i korzystaj�cych ze szlak�w sta�ych wiatr�w, by�a znacznie wa�niejsza dla okr�t�w wojennych, kt�re musia�y nadawa� si� do p�ywania absolutnie wsz�dzie i w prawie dowolnym czasie. Utrzymywanie kursu pod mniejszym do wiatru k�tem i mniejszy dryf (obie cechy nawietrzno�ci rozumianej w dawny spos�b) oznacza�y wi�ksz� mo�liwo�� ucieczki, albo WYJ�CIA NA KORZYSTN� POZYCJ� NAWIETRZN� przed walk�. Uniwersalno�� w wyborze typu zwrotu (przez sztag lub ruf�), czyli w praktyce zdolno�� do pewnego wykonywania zwrotu przez sztag, tak�e mia�a du�e znaczenie, zw�aszcza przy indywidualnych pojedynkach okr�t�w. Pod wszystkimi tymi wzgl�dami �aglowce z takielunkiem sko�nym mia�y przewag�.

Lecz nic nie mog�o zmieni� sytuacji, �e przy spotkaniu dw�ch okr�t�w d��cych do walki i z r�wnie dobrymi za�ogami, wygrywa� po prostu ten silniejszy (wojna angielsko-ameryka�ska z 1812-14 jest pe�na takich przyk�ad�w). Skoro wi�c tr�jmasztowy takielunek rejowy umo�liwia� nap�d wi�kszych i silniej uzbrojonych jednostek, ni� jakikolwiek takielunek sko�no�aglowy, wniosek nasuwa si� oczywisty. Dla okr�tu wojennego lepiej by�o zosta� zwyci�zc� bitwy lub panem akwenu bez walki, ni� tylko sprawnie uciec.
Szyper �aglowca przemytniczego mia� na ten temat z pewno�ci� inne zdanie – nic wi�c dziwnego, �e od bryg�w w g�r� niemal wszystkie jednostki marynarek wojennych by�y rejowcami, a przemytnicy wybierali kutry, lugry i szkunery!

Wady i zalety o�aglowania w typie polakry (w jej pierwotnej wersji z �aglem �aci�ski na fokmaszcie)

Mo�na by dyskutowa�, czy istotnie czy wymieniony powy�ej takielunek by� pierwotny dla polakry. Nazw� stosowano od XVI w., a pierwszy znany opis, z ok.1620, dotyczy jednostki z ca�kowicie �aci�skim o�aglowaniem. Natomiast pierwsza znana ilustracja pokazuj�ca faktycznie to dziwad�o – czyli od dziobu do �r�dokr�cia szebek� i od �r�dokr�cia do rufy – rejow� fregat� – pochodzi dopiero z 1679. Potem za�, jak w wielu innych typach, termin polakra oznacza� r�wnolegle takielunek tego typu i - niezale�nie - form� kad�uba. W rezultacie bywa�y w XVIII i XIX wieku polakry z o�aglowaniem rejowym, ale te� inne okr�ty z o�aglowaniem polakry.

Tym niemniej nawet ograniczaj�c si� do interesuj�cego takielunku trzeba zauwa�y�, �e dla polakry z czasem (chocia� jeszcze nie w 1679) co najmniej r�wnie wa�na sta�a si� BUDOWA MASZT�W, jak to, co na nich wisia�o. Poza bezanmasztem, kt�ry m�g� by� r�ny, grotmaszt i fokmaszt charakteryzowa�y si� na og� budow� s�upow�, tzn. kolumna i stenga by�y jednym drzewcem, bez mars�w, dyb, zdwojenia w tym rejonie itd. Na bardzo ma�ych jednostkach taka konstrukcja jest oczywista (bo po co robi� inaczej), a na bardzo du�ych niebezpieczna (pomijam tu wsp�czesne maszty stalowe) i kiepsko przystosowana do przechodzenia sztorm�w na p�nocnym Atlantyku. Brak mo�liwo�ci opuszczenia stengi, kiepskie jej podparcie (brak stenwant), wysoki �rodek parcia wiatru – wszystko to stanowi�oby powa�ne wady na du�ym �aglowcu oceanicznym. Tym niemniej na jednostce �redniej wielko�ci, p�ywaj�cej niemal wy��cznie po Morzu �r�dziemnym, owa budowa dawa�a znaczne korzy�ci, o kt�rych dalej.

Niezale�nie od tego, �e: a) wspomniany wizerunek z 1679 dotyczy francuskiego �aglowca wojennego; b) polakry by�y wykorzystywane przez �r�dziemnomorskich korsarzy i pirat�w; c) takielunek polakry instalowano na innych �rednich okr�tach wojennych i korsarskich rozmaitej budowy i r�nych pa�stw (Rosjanie zdobyli tak� na Korfu jeszcze w 1799 i eksploatowali na Morzu �r�dziemnym i Czarnym a� do 1821); to jednak typ ten powsta� jako HANDLOWY. Jest to bardzo istotne przy �ledzeniu zalet, poniewa� pierwotnym motywem by�a ekonomia. Niezwykle wa�ny czynnik stanowi�o samo Morze �r�dziemne i akweny po��czone – charakteryzowa�y je zmienne wiatry (trudno sobie wyobrazi� d�ugie rejsy przy wiatrach z baksztagu, dobre dla rejowc�w), p�ytko�� i kiepski stan chmary male�kich port�w handlowych, urozmaicona linia brzegowa, setki wysepek, oraz nadzwyczajna – nawet jak na tamt� epok� – koncentracja rabusi�w morskich wszelkiej proweniencji.

Takielunek polakry by� jedn� z niezliczonych pr�b po��czenia zalet o�aglowania sko�nego i rejowego, typowych – z wy�ej wymienionych powod�w – w�a�nie dla Morza �r�dziemnego. To bliska krewna pinki, brigantiny, vinco, sacolevy, trekandini, czyli rozmaitych ma�ych dziwade� ulubionych przez Grek�w (z ich Morzem Egejskim), Genue�czyk�w, Wenecjan (z lagunami i skomplikowanym wybrze�em Adriatyku). W ka�dej chwili mog�a zaistnie� potrzeba p�yni�cia pod innym k�tem do wiatru, ucieczki nad podwodnymi przeszkodami blisko brzegu, dostosowania si� do zmienionej si�y wiatru – a wszystko to pod warunkiem niewielkiego nak�adu si�y roboczej, aby zapewni� zysk z rejsu.

Wielki, �aci�ski fok�agiel (polaccone) na pochylonym fokmaszcie mia� nie tylko pomaga� w manewrach czy w utrzymywaniu kierunku bez nadmiernego wychylania steru, jak� to przede wszystkim rol� przeznaczano sztakslom na rejowcach, ale zapewnia� realn�, du�� si�� nap�dow� podczas kurs�w ostro do wiatru. Zarazem by� na tyle ma�y (st�d – nie grot�agiel), by nie powodowa� jeszcze tego dramatycznego wzrostu zapotrzebowania na obs�ug�, jaka cechowa�a �aci�skie reje na du�ych szebekach i galerach. Ponadto jego zawieszenie na pochy�ym fokmaszcie u�atwia�o przerzucenie rei n drug� stron� masztu przy zmianie halsu.
�aci�ski bezan by� typowym �aglem manewrowym, s�u�y� do tych samych cel�w, co na �wczesnych rejowcach, wi�c nie wymaga komentarza.
Rejowe �agle na grotmaszcie i rejowy marsel na bezanmaszcie dawa�y dok�adnie te same korzy�ci, jakie wymienia�em dla rejowc�w – podzia� �agli na wiele mniejszych powierzchni, �atwych do obs�ugi, �atwych do zdejmowania, �atwych do uzupe�niania w g�r�, bezpiecznych, wymagaj�cych tylko skromnej za�ogi.

Przypominam jednak, �e podkre�la�em zwi�zek korzy�ci i wad z wielko�ci� – na ma�ych okr�tach nie warto si� by�o bawi� w o�aglowanie rejowe, na du�ych w sko�ne. I tu le�y tajemnica wzgl�dnego sukcesu konstrukcyjnego polakr (tzn. tego takielunku, nie kad�uba): one rozwin�y si� i zyska�y popularno�� jako �AGLOWCE �REDNIE, mog�ce przewozi� ju� znacznie wi�ksze �adunki ni� greckie male�stwa, chocia� nie konkuruj�ce z rejowcami w transporcie �adunk�w masowych. Na takich jednostkach o�aglowanie ca�kowicie �aci�skie wymaga�oby zbyt du�ej za�ogi, a ca�kowicie rejowe nie da�oby tych lokalnych przystosowa�. Ponadto chodzi�o o zwi�kszenie powierzchni o�aglowania, w miar� wzrostu pojemno�ci – znany jest szczeg�owy opis konkretnego, du�ego jak na Morze �r�dziemne i epok� statku (38 x 10 m, no�no�� ponad 200 ton), kt�ry m�g� mie� takielunek sko�ny (780 m2), typu polakry (prawie 1100 m2) i rejowy (1345 m2). Nacisk na wzrost udzia�u w handlu �rednich statk�w handlowych (za nimi poci�gn�y odpowiedniki korsarskie) trwa� na tych wodach jeszcze w drugiej po�owie XVIII w., zw�aszcza w Genui, Wenecji, Francji – takielunek polakry okaza� si� na nich, w tych warunkach, najlepszym kompromisem. Ten trend by� np. szczeg�lnie widoczny w handlu Francuz�w z Marsylii na wzgl�dnie dalekim trasach, w rejsach do Grecji, Syrii, Turcji. Przy pojemno�ci oko�o 200 ton, linie kad�uba i o�aglowanie polakry sta�y si� na pewien czas ulubionymi w niekt�rych kr�gach. Lokalni szyprowie mogli ostro forsowa� �agle, wymyka� si� korsarzom i zarabia� niez�e pieni�dze za przew�z sporych �adunk�w. Ta pierwsza mo�liwo�� wynika�a w�a�nie ze s�upowej budowy maszt�w – na polakrach tylko dolne reje mia�y perty; do zwijania czy refowania g�rnych �agli grotmasztu nie potrzeba by�o wysy�a� w g�r� gromady ob�eraj�cych w�a�ciciela i bezczelnie domagaj�cych si� pensji marynarzy – wystarczy�o zwolni� nieco fa�y, by g�rne reje swobodnie ze�lizgn�y si� w d� po s�upie (tzn. maszcie) pozbawionym mars�w i dyb a� do poziomu dolnej rei, gdzie mo�na ju� by�o je obs�u�y�. Na rejowcach te� oczywi�cie dawa�o si� opu�ci� wszystkie reje, ale by�a to �mudna, trudna czynno��, wymagaj�ca du�ego zaanga�owania i nie realizowano jej bez prawdziwej potrzeby. Na polakrze (a w�a�ciwie p�niej ka�dym okr�cie, kt�ry „wypo�yczy�” sobie od niej s�upowe maszty, co w grupie �aglowc�w �redniej wielko�ci sta�o si� popularne), ten manewr �atwego i szybkiego opuszczania g�rnych rei, a przez to b�yskawicznej redukcji powierzchni o�aglowania i si�y wbijaj�cej dzi�b w wod�, dawa� te� wiele dodatkowych korzy�ci podczas szkwa��w czy na p�ytkich i ciasnych wodach.

Ale te wszystkie zalety nie powodowa�y, �e polakra by�a jakim� nadzwyczajnym rozwi�zaniem. Po pierwsze, stanowi�a kompromis, a to zawsze niesie niebezpiecze�stwo braku bycia wystarczaj�co konkurencyjnym w czymkolwiek. Po drugie, dobrze spisywa�a si� tylko w w�skim pasie wielko�ci, nie wykazywa�a si� wi�c elastyczno�ci�. Nie przetrwa�a zmian na Morzu �r�dziemnym, jak cho�by znacznego zmniejszenia si� niebezpiecze�stwa ze strony korsarzy i pirat�w.
Pr�by wykorzystania takiego takielunku na okr�tach wojennych ko�czy�y si� r�nie. Polakry swego czasu zdoby�y spore uznanie w niekt�rych marynarkach �r�dziemnomorskich, lecz nigdy nie wyst�powa�y w wa�nych rolach czy wi�kszych ilo�ciach. Francuskie szebeki grupy Renard, z drugiej po�owy XVIII w., charakteryzowa�y si� bardzo z�ymi cechami �eglarskimi, zw�aszcza s�ab� zwrotno�ci�, a win� przypisywano w�a�nie zast�pieniu tradycyjnego takielunku �aci�skiego takielunkiem polakry. Tym niemniej w marynarkach kraj�w w�oskich ca�kiem sobie chwalono takie „klasyczne” polakry jeszcze na prze�omie XVIII i XIX w.

Polakry cywilne (ale z odniesieniem nazwy teraz niemal wy��cznie do s�upowych maszt�w) stosowano z du�ym powodzeniem nawet w Kanale Bristolskim (na ciasnym i trudnym nawigacyjnie akwenie) w zaawansowanym XIX w.

Autor: Krzysztof Gerlach

Artyku� zosta� redagowany przez Andrzeja Manoryk na podstawie materia��w i dyskusji opublikowanych przez Krzysztofa Gerlacha na Forum Okr�t�w Wojennych (www. fow.pl).

MILITIS - Serwis Militarno-Historyczny - artyku�y

22 czerwca 1941 – Mark So�onin

Tytu�: 22 czerwca 1941,
Autor: Mark So�onin,
Wydawca: Dom Wydawniczy REBIS,
Seria: Historia,
Oprawa: Twarda,
ISBN: 978-83-7510-130-0,
Wydanie: 1(dodruk 2008),
Liczba stron: 544,
Cena: 39.90.

22 czerwca 1941 roku z samego �witu pot�ne niemieckie dywizje pancerne sowieckie linie obrony jak no�yczki kartk� papieru. Niemieckie czo�gi bij� przewag� techniczn� pojazdy radzieckiej my�li technicznej, kt�re w dodatku pozbawione s� os�ony lotniczej z powodu zniszczenia praktycznie ca�ego lotnictwa ZSRR za pomoc� jednego ataku lotniczego w kt�rym Niemcy mieli zniszczy� nawet do 5 ty�. samolot�w. Przewaga techniczna naje�d�cy nazistowskiego jest przyt�aczaj�ca, a okrucie�stwo dzia�ania zatrwa�aj�ce. Pokojowo nastawiona ludno�� i w�adze ZSRR nie s� przygotowane do wojny cho� stawiaj� bohaterski op�r mimo, �e armia nie posiada kompletnie do�wiadczenia z wojen kt�rych za wszelk� cen� chcia� unika� bohater Zwi�zku Radzieckiego J�zef Stalin. Biedny nar�d sowiecki stawia naje�d�cy na ka�dym kroku twardy op�r i walczy do ostatniego naboju, litra paliwa i �o�nierza – nikt nie opuszcza frontu!. Ka�dy broni jednej, s�usznej i najprawdziwszej ideologi. Taka jest wizja propagandzist�w sowieckich i cz�ciowo do dzi� rosyjskich na temat pocz�tku wojny ojczy�nianej. Ile razy s�ysza�em w r�nych programach dokumentalnych, filmach, ile razy czyta�em w ksi��kach i artyku�ach o zniszczeniu lotnictwa armii czerwonej w 1941 roku w jeden dzie�. Ile razy powtarzano mit zaskoczenia Armii Czerwonej atakiem niemieckim jak i r�wnie� ile razy spotyka�em si� z usprawiedliwianiem sowiet�w poprzez argument nieprzygotowania do wojny. Wszystko te przekonania leg�y praktycznie w gruzach tak jak i ca�e te herezj� o przewadze Niemc�w na ka�dym kroku nad armi� Stalina. Ksi��ka 22 czerwca 1941 roku, pokazuje nam od strony radzieckiej pocz�tek Wojny Ojczy�nianej w ca�kowicie inny, wr�cz sensacyjny spos�b ni� by�o to przedstawiane do dzi�.

Ksi��ka nie jest pr�b� pisania historii od nowa w oparciu o polityczne przekonania tylko dog��bnym wyczerpaniem danego tematu w oparciu o odtajnione archiwa rosyjskie, liczne pami�tniki uczestnik�w wydarze� czerwca i lipca 1941 roku jak i wielu innych materia��w. Baza bibliograficzna ksi��ki jest imponuj�ca i liczy 152 pozycj�. Ale nie jest to a� tak du�o, przyt�aczaj�ca jest masa danych, informacji, cytat�w oraz zestawie� i analiz kt�rych nie da si� zliczy�. Ktokolwiek pr�bowa�by negowa� tezy i informacje zawarte przez pisarza musia�by zmierzy� si� z ogromn� liczb� informacji maj�cych si� ze sob� skonfrontowa�. Cho� co prawda kilka smaczk�w propagandowych jest tam nadal. Wszech obecne wys�awianie mo�liwo�ci czo�g�w T-34 i KW staje si� w pewnym sensie irytuj�ce, co jednak nie ma istotnego wp�ywu na og�lna informacj� jak� chcia� nam przedstawi� autor o pierwszych dw�ch miesi�cach wojny.

Sama ksi��ka jest wykonana w bardzo dobry spos�b za co nale�y pochwali� Dom Wydawniczy Rebis. Twarda ok�adka w ciemnych kolorach gwarantuje nam d�u�sz� �ywotno�� wizualn�, ni� mia�o by to miejsce w ksi��ce o bia�ym kolorze oprawy. Wytrzyma�o�� i jako�� wykonania jest na odpowiednim poziomie. Minusem jest jednak brak tasiemki umo�liwiaj�cej zaznaczenie miejsca w kt�rym sko�czy�o si� lektur�, poniewa� ca�ej ksi��ki nie da si� przeczyta� bez jej zamkni�cia. Mimo to, papier jest wytrzyma�y i ma dobr� jako�� a druk jest czytelny oraz nie nadwyr�a wzroku. W ksi��ce zobaczymy zaledwie kilka zdj�� oraz mapek co pokazuje nam, �e ilo�� informacji udzielonej przez s�owo pisane jest bardzo du�a. Zalet� jest r�wnie� spos�b ��czenia kartek poprzez szyjce ich nitkami a nie klejem, kt�ry po jakim� czasie i d�ugim wykorzystywaniu ksi��ki zaczyna puszcza� a strony wylatuj�. Reasumuj�c: ksi��ka pod wzgl�dami technicznymi jest bardzo dobra.

Pisarzem kt�ry stworzy� to dzie�o jest Mark Siemionowicz So�onin urodzony w 1958 roku w Kujbyszewie. W roku 1975 uko�czy� ze z�otym medalem tamtejszy Instytut Lotniczy i podj�� prac� w tajnym biurze konstrukcyjnym. W okresie reform polityczno-gospodarczych lat 1989-1992 za�o�y� klub polityczny. Przed dwudziestu laty zacz�� studiowa� histori� udzia�u ZSRR w II wojnie �wiatowej. Po stworzeniu ksi��ki o kt�rej jest tutaj mowa zosta� uznany za nowego Wiktora Suworowa ale w przeciwie�stwie do niego nie zosta� skazany na kare �mierci przez organy s�dowe ZSRR. Mimo takich por�wna�, pisarze w swoich pracach odnosz� si� to pewnych spraw z innego punktu widzenia. Mark So�onin nie jest jednak autorem tylko jednej ksi��ki o kontrowersyjnym znaczeniu jak dla mas ludzi �yj�cych w b��dzie. W swoim CV ma r�wnie� ksi��k� pt. „23 czerwca 1941. Dzie� M” oraz ksi�e pt. „Na u�pionych lotniskach”. Recenzje tej pierwszej jest dost�pna na naszym portalu. Wszystkie s� na r�wnie sensacyjne.

Autor 22 czerwca 1941 roku w kilkunastu punktach odnosi si� do wypowiedzi swojego kolegi pisarza Suworowa w spos�b troch� prowokacyjny, troch� wy�miewaj�cy i wyja�niaj�cy b��dy tego drugiego. Przyk�adem tego jest np. narzekanie na brak sprz�tu ��czno�ci lub te� wsparcia z powietrza i kompletnej dominacji wrogiego lotnictwa co jest podwa�ane w tym obszernym tek�cie w kilku miejscach. Autor nie tylko polemizuje z Suworowem, ale przede wszystkim skupia si� na przyczyn� kl�ski Armii Czerwone jw 1941 roku. Z wielu zebranych materia��w i domys��w wy�ania si� prawdziwy obraz sowieckiej armii. Armii w kt�rej panowa� przed wojn� chaos a w czasie wojny chaos gigantyczny, pokazuje nam jak bardzo dow�dcy ni�szego strzebla ok�amywali dow�dc�w wy�szego szczebla, jak przerzucali si� winami i niemo�no�ci� dzia�ania z powodu braku sprz�tu czy te� zaopatrzenia. So�onin ukazuje nam prawdziwy obraz potencja�u Armii Czerwonej, wielokrotnie przewy�szaj�cej mo�liwo�ci niemieckich trzech grupy armii i praktycznie dwukrotnie liczniejszej sprz�towo ni� ca�ych si� zbrojnych ca�ej III Rzeszy i sojusznik�w w Europie. Pisarz daje nam r�wnie� do zrozumienia, i� argument braku nowoczesnego sprz�tu jest bzdur�. W dok�adny spos�b rozrysowany mam prawdziwy obraz armii czerwonej, posiadaj�cej nie dziesi�tki ale setki czo�g�w T-34 i KW, wiele bardzo szybkich i nie najgorszych czo�g�w BT oraz wielk� liczb� pojazd�w pancernych z kt�rych cz�� mia�a uzbrojenie por�wnywalne z niemieckimi czo�gami typu trzeciego. Nie wspomn� ju� o innym sprz�cie i mo�liwo�ciach produkcyjnych III Rzeszy i ZSRR. Gdy czyta si� te informacje, nie mo�na uwierzy�, i� strona niemiecka dysponuj�ca w wi�kszo�ci gorszym sprz�tem l�dowym i o wiele mniejszymi si�ami lotniczymi by�a w stanie doj�� a�, do Moskwy, Leningradu i Kijowa, a p�niej nawet na Kaukaz. Po prostu ilo�� danych liczbowych przerasta mo�liwo�� ich zapami�ta�a a baza bibliograficzna i przypisy w pe�ni przekonuj� czytelnika do tezy autora. Wyj�tkiem s� osoby �yj�ce z wyboru w zak�amanym �wiecie, ignorancji oraz ludzi nie chc�cy zmienia� b��dnej swojej wiedzy to tej kampanii. Mark So�onin jednak nas nie zanudza, wprost przeciwnie. Poprzez liczny fragmenty przepe�nione sarkazmem oraz pokazywaniem po prostu �miesznych poczynaj dow�dc�w radzieckich ksi��ka staje si� nie tylko ciekawa ze wzgl�du na fakty, ale r�wnie� interesuj�ca ze wzgl�du na ciekawo��, co takiego czerwoni wujkowie ze wschodu jeszcze wymy�l� w swojej g��wce. Szczeg�lnie �mieszne s� fragmenty tekstu dotycz�ce przebudowywania jednostek lotniczych kt�re maja po prostu kuriozalne i niewyobra�alnie g�upie uzasadnienia jak i ich przebieg. Lektura ciekawa, interesuj�ca, zmieniaj�ca wszelkie utarte w wszelkich podr�cznikach historii wizje tej kampanii.

Sama ksi��ka na szcz�cie nie jest chaotyczn� wyliczank� sprz�tu, ilo�ci wojsk czy te� ot tak rzucanych danych technicznych. Autor postara� si� o precyzje rozmieszczenie materia�u, kt�ry wygl�da w nast�puj�cy spos�b. Na samym wst�pie zapoznajemy si� z dwustronicowym tekstem od t�umacza ksi��ki z j�zyka rosyjskiego na polski Tomasza Lisieckiego. I wbrew opiniom, nie przeczytamy w tym momencie o trudno�ciach t�umaczenia, ale o kontrowersyjno�ci ksi��ki oraz dostaniemy gar�� pyta� i stwierdze� na kt�re us�yszymy po cz�ci odpowiedz w dalszej cz�ci ksi��ki. Tekst autora ksi��ki zaczyna si� skierowaniem wprost do czytelnika podzi�kowa� za trud zapoznania si� z tym materia�em jak i zapoznamy si� z podstawami powstania ksi��ki. Po przebrni�ciu dalej naszym oczom ukazuje si� kr�tki wiersz Anny Achmatowej pt. „W czterdziestym roku”, a po nim mamy mo�liwo�� zapoznania si� z kilku stronicow� histori� powstawania tekstu jak i motywacji kt�ra kierowa�a autorem do jej stworzenia. Po tych ma�ych tek�cikach przenosimy si� w ko�cu do tekstu najbardziej sensacyjnego – opisu wydarze� roku 1940/1941. W ksi��ce jest ostatecznie pi�� cz�ci tematycznych, ka�dy dotycz�cy innego okr�gu wojskowego, innej problematyki frontowo – jednostkowej oraz kwestii dow�dczo – rozkazodawczych. Nie ma sensu si� na tym zag��bia�, poniewa� ilo�� r�nych temat�w w ka�dej cz�ci wynosi od 7 do 13 ro�nych tematycznej dywagacji nad danym problemem. Uchyl� r�bka tajemnicy i dodam jako informacje szczeg�owe, �e ka�dy z nas zapozna si� z m. in. niezwykle dziwn� histori� dzia�a� 1.DPanc. ZSRR w czerwcu i lipcu 1941 roku, dowie si� du�o nowych informacji o zaprzepaszczonych przez Rosjan szans pokonania Wehrmachtu w regionie Bia�egostoku i Grodna, dowie si� prawdy o obronie twierdzy Brzeskiej, czy te� tylko z nazwy wielkie bitwy pod Dubn� jak i wieli innych wydarzeniach 1941 roku. Nie zabraknie sensacji jak i rzeczy ju� znanych, ale te pierwsze b�d� przewa�a�. G��wn� sensacja jest samo przes�anie jakie daje nam autor. Podkre�la, �e g��wnym powodem pora�ki Rosjan by�a paniczna ucieczka i masowa dezercja czerwonoarmist�w porzucaj�cych w ka�dym dniu dziesi�tki dzia�, czo�g�w i broni bez najmniejszego powodu. Nawet opisana jest sytuacja, gdy to �o�nierze pochowali �ywcem rannego dow�dc� XV.KZmech., �eby nie przeszkadza� w ucieczce, dezercji i odwrocie. Mia� jednak szcz�cie, oficer z sztabu armii kaza� odkopa� gr�b. Jedyn� rzecz� nie porzucon� na polu walk i g��boko na zapleczu frontu s� ci�ar�wki – niezmiernie potrzebna do ucieczki w g��b kraju. Na zako�czenie autor rzuca nam po d oko indeks pe�en nazw skr�t�w, struktury nazewnictwa jednostek, skr�towy opis sk�adu i uzbrojenia stron konfliktu, struktur� si� zbrojnych III Rzeszy i ZSRR oraz pi�kn� i d�ug� list� bibliograficznych.

Ksi��ka ta jest nie tylko kontrowersyjna dla starszego pokolenia wychowanego w wi�kszo�ci os�b propagandy PRL, kt�ra do dzi� w wielu formach pozosta�a w ksi��kach jak i wiedzy masy ludzi, ale r�wnie� wielu ludzi zajmuj�cych si� tematyk� II wojny �wiatowej. Tu� po jej opublikowaniu w Rosji jak i innych pa�stwach, na stronach internetowych oraz zakamarkach uczelni wybuch�y gwa�towne dyskusje na temat tez zawartych w tej wielkiej po�ytecznej pracy. So�onin daje czytelnikowi now�, g��bok� i obiektywn� interpretacj� przebiegu wojennych wydarze�. Od czasu Lodo�amacza Wiktora Suworowa nikt w ten spos�b nie pisa� o pocz�tkowym okresie wielkiej wojny ojczy�nianej. A ju� tym bardziej, �aden z Rosjanin, maj�cych swojego dziadka w Arami Czerwonej i walcz�cego w Wojnie Ojczy�nianej. Ka�dy kto nie boi si� zmian, musi mie� na szafce obok biurka przeczytana t� ksi��k� od pierwszego s�owa do ostatniego. Jeszce lepiej b�dzie, jak ka�dy przeczyta ca�� trylogi� So�onina. Polecam.

Autor: Artur Micek "Weteran"

MILITIS - Serwis Militarno-Historyczny - artyku�y

Niemiecka bro� V-1 i V-2 – �ukasz Piechocki

Tytu�: Niemiecka bro� V-1 i V-2,
Autor: �ukasz Piechocki,
Wydawca: Dom Wydawniczy REBIS,
Seria: Historia,
Oprawa: Twarda,
ISBN: 978-83-7510-396-0,
Wydanie: 1(2009),
Liczba stron: 168,
Cena: 35.90

Szukasz informacji o niemieckiej wunderwaffe nr.1 i 2? Dobrze trafi�e�! Wystarczy troch� si� wysili� i dostaniesz dobr� ksi��k� �ukasza Piechocki pt. „Niemiecka bro� V-1 i V-2. Co prawda w ksi��ce tej nie ma informacji o tajemniczej broni jak lataj�ce nazistowskie spodki, czy te� czo�g o wielko�ci bloku, ale jest sporo informacji o historycznych i ca�kiem prawdziwych obiektach lataj�cych kt�re spowodowa�y nie jedn� tragedi� w Europie Zachodniej. �ukasz Piechocki przedstawia nam w skondensowany spos�b histori� niemieckiego samolotu-pocisku V-1 oraz rakiety V-2. I ju� wyja�niam zmartwionych czytelnik�w szukaj�cych historycznych opis�w a nie monotonnych analiz technicznych – ta ksi��ka jest dla was. Tekst was nie zanudzi, tylko skupi do czytania.

Po ras pierwszy w �yciu przeczyta�em ksi�e licz�c� 168 stron w dwa dni. Wszystko dzi�ki bardzo przyjaznemu dla czytelnika - laika stylowi w jaki spos�b napisana jest ta ksi��ka. Tekst napisany jest w zrozumia�y, przyst�pny spos�b, bez zb�dnych d�ugich j�zykowych komplikacji, co u�atwia szybkie czytanie i przetwarzanie informacji bez koniecznych przystank�w, by zebra� my�li. Wsparcie w tym zapewnia mam kilkana�cie tabel, zdj�� (w tym kilka kolorowych) oraz map. Cho� co prawda, te ostatnie nie s� bardzo dok�adne to jednak dla czytelnika pasjonata wystarczaj�ce. Autor podrzuca nam r�wnie� kilka schemat�w konstrukcji broni, kt�re to nie nadaj� si� do stworzenia kopij pocisku w w�asnym warsztacie, ale wyra�nie wida� na nich wiele r�nych szczeg��w i og�lny charakter konstrukcji broni V-1 i V-2. R�wnie� szukaj�c nazwisk ro�nych naukowc�w i nie tylko, bardzo przydatny jest rozbudowany kilku stronicowy indeks. A wszystko to jest umieszczone na 168 stronach papieru dobrej jako�ci w twardej i mocnej ok�adce. Ze wzgl�du jednak na bia�� cz�ciowo ok�adk�, trzeba dba� o ksi��k� i czytaj j� w czystych palcach je�li chcemy, �eby nie straci�a szybko na estetyce. Wad� wed�ug mnie jest tylko jedna wada, �eby zapozna� si� z przypisem musimy przekartkowywa� ksi��k�.

O samym autorze niewiele si� mo�na dowiedzie� z tej ksi��ki. Jest to m�ody pisarz urodzony w 1978 roku w Jarocinie. Po zako�czeniu edukacji przygotowawczej do matury zosta� studentem Wydzia�u Historii Uniwersytety im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, gdzie sko�czy� studia w 2002 roku. Wielu mo�e mie� w�tpliwo�ci co do tej osoby, ale s� one ca�kowicie b��dne poprzez dwa argumenty – pierwszy to prof. dr hab. Zbigniew Pilarczyk kt�ry jest autorem kr�tkiej przedmowy oraz redaktorem merytorycznym. Drugi argument to sama ksi��ka.

Autor swoj� prace podzieli� na trzy cz�ci. Pierwsza przedstawia nam na 36 stronach histori� powstania samolot�w – pocisk�w V-1 i rakiet V-2. Opis ich powstania nie jest d�ugi, co oczywi�cie ma swoje plusy (szybko�� ogarni�cia tre�ci i zapami�tania podstawowych informacji bez zb�dnej d�ugiej analizy szczeg�owych informacji, raczej nie potrzebnych zwyk�emu czytelnikowi) oraz minusy cho� te dla wi�kszo�ci czytelnik�w s� niezbyt przydane. Przynajmniej ja nie mam powod�w do narzekania. Cho� o paru naprawd� minimalnych szczeg�ach mo�na by�oby wspomnie�, jak np. dok�adna lista lokalizacji miejsc w Polsce gdzie spad�y testowe V-1. Na tych niespe�na czterdziestu stronach opisana zosta�a r�wnie� biografia tw�rc�w tej wunderwaffe jak i ich trudne pocz�tku tw�rczo�ci naukowej, poprzeplatane z wieloma problemami, ale i przychylno�ci� Adolfa Hitlera do to cudownej i niekonwencjonalnej broni w okresie mi�dzywojennym. Cz�� druga staje si� ju� bardziej ciekawsza jak dla mnie. Na 60 stronach maszynopisu �. Piechocki przedstawia nam histori� wykrycia przez aliant�w niemieckiej tajemnicy wojskowej maj�cej odwr�ci� losy wojny. W jednym rozdziale czytamy o dzia�alno�ci Armii Krajowej, kt�rej to poszczeg�lne oddzia�y i plac�wki zdobywa�y cenne informacj� o nazistowskiej nowej boni. Co wa�ne, autor du�o miejsca po�wi�ci� chlubnej karcie wywiadu AK, kt�ry najpierw odkry� o�rodek rakietowy w Peenem�nde, a potem wykrad� i pom�g� przekaza� aliantom egzemplarz V-2. Dowiemy si� r�wnie� o akcjach pozyskiwania cz�ci broni V-1 i V-2 oraz podziemnych pr�bach badania naukowego tej borni jak i sposobie przesy�ania informacji na ten temat do Londynu.

Nast�pnie mamy mo�liwo�� zapoznania si� z szczeg�ami nalotu na Peenemunde oraz dowiedzenia si� w jaki spos�b produkowano samoloty-pociski V-1 oraz rakiety V-2. Autor przedstawia nam tragiczn� informacje zwi�zane z produkcj� tej broni i ci�kich warunkach przymusowych robotnik�w pracuj�cych m.in. w podziemnej fabryce„Dora”. Oczywi�cie, pisarz r�wnie� przedstawia nam informacj� jakie zdobyli sami alianci jak i francuski ruchu oporu we w�asnym zakresie. Co ciekawe dowiemy si� r�wnie� jak by�o wiele niewiadomych dla wywiadu alianckiego o tej broni w latach 1939-1943. Ostatnia cz�� jest w sam raz po�wi�cona dla zapale�c�w historii dzia�a� bojowych. W tym dziale ka�dy z czytelnik�w zapozna si� z histori� dzia�a� lotnictwa alianckiego pr�buj�cego broni� po�udniow� Angli� przed uderzeniami samolot�w – pocisk�w V-1. R�wnie� sporo jest owy o atakach rakiet V-2 i braku �rodk�w obronnych mog�cy powstrzyma� te obiekty, opr�cz radaru, systemu alarmowego i nalotach na wyrzutnie. Poznamy r�wnie� tam polskich lotnik�w walcz�cych z V-1 wykonuj�cych �miertelnie gro�ne zadania str�cania ich za pomoc� wywr�cenia do g�ry dnem samolotu-pocisku V-1 metod� poderwania jej skrzyd�a za pomoc� skrzyd�a swojego my�liwca. R�wnie� ka�dy czytelnik dowie si� jak wygl�da�o odpalanie V-1 z katapulty l�dowej jak i samolot�w bombowych specjalnie do tego przeznaczonych. Nie zabraknie jednak r�wnie� cytat�w z �miesznymi i �artobliwymi sytuacjami �o�nierzy. Pisarz przedstawi nam r�wnie� skutki uderze� wrogich obiekt�w w Londyn i inne miejsca Anglii jak i opisze nam wp�yw tej wunderwaffe na przebieg dzia�a� zbrojnych i ca�ej wojny. Na koniec zapoznamy si� z powojenna histori� tw�rc�w tej broni jak i konstrukcji kt�re stworzyli. Dowiemy si� r�wnie� sporo o pr�bach v-1 i V-2 wielkiej czw�rce powojennych mocarstw.

Ka�dy kto uwa�a, �e w Polsce nie ma odpowiednich materia��w dotycz�cych tej nowatorskiej w tamtym okresie broni, powinien po�wieci� te kilka z�otych i zdoby� t� ksi��k�, by przekona� si�, �e temat ten jest nadal aktualny i nieznany wielu osobom. Ka�dy s�ysza� o Bitwie o Wielk� Brytani� i terrorze nalot�w, ale wielu ludzi zapomina o prawdziwym horrorze jaki prze�yli Anglicy, a p�niej Belgowie i Francuzki w 1944 i 1945 roku od obiekt�w wymienionych w tytule ksi��ki �ukasza Piechockiego. Zach�cam do lektury ksi��ki i pog��bienia wiedzy na ten rakietowo - lotniczy aspekt wojny.

Autor: Artur Micek „Weteran”

MILITIS - Serwis Militarno-Historyczny - artyku�y

Wydawca: Wydawnictwo" "Forteca"
Ok�adka: mi�kka
Liczba stron: 64
Rok wydania: 2004

Pierwsza wojna �wiatowa kojarzy si� historykom jak r�wnie� laikom z bezmiarem u�ytych �rodk�w podczas kolejnych ofensyw i lokalnych star� na wszystkich frontach. Rok 1916 ma swoje dwie wielkie bitwy na froncie zachodnim: Verdun i Somme. Mo�na powiedzie�, i� s� to swego rodzaju „wizyt�wki” pierwszej wojny �wiatowej. Obie by�y planowane z rozmachem od d�u�szego czasu i mia�y �ci�le okre�lone cele. Autorem pracy La bataille a Verdun jest oficer francuskiej armii, pp�k H. Corda. W Polsce monografia ukaza�a si� w 1923 roku. Prac� prze�o�y� z j�zyka francuskiego kapitan sztabu generalnego, A. Steb�owski. Monografia pp�k Cordy jest prac� napisan� tu� po pierwszej wojnie �wiatowej, ukazuj� t� wielk� bitw� w spos�b jednostronny, lecz mimo to autor podaje wiele informacji, kt�re s� aktualne i zgodne ze stanem dzisiejszych bada� nad tematyk� zmaga� o Verdun.

Verdun jako symbol narodzin przysz�ej Francji i Niemiec mia�o ogromne znaczenie symboliczne zar�wno dla Niemiec jak i dla Francji. Pp�k Corda w swoim studium o bitwie pod Verdun przytacza trafne powody skupienia wielkich si� w celu zdobycia tego� miasta jak r�wnie� okalaj�cych go fort�w. Zaj�cie Verdun by�oby nie tylko zdobyciem twierdzy b�d�cej najbardziej wysuni�tym systemem fortyfikacji ale r�wnie� rozbiciem broni�cej Verdun armii. W konsekwencji tych dzia�a� mia�by powsta� wy�om we froncie pomi�dzy armiami zachodniego i �rodkowego odcinka, a armiami wschodniego odcinka. Powsta�a luka we froncie by�aby nieosi�galna dla zbytnio oddalonych posi�k�w angielskich. Kontrola Verdun by�aby zabezpieczeniem Metzu oraz Lotaryngii przed atakami armii francuskiej. Ponadto Verdun wybrano na trofeum dla Kronprinza. Pu�kownik przytacza jeszcze inne powody ataku, a mianowicie podniesienie znaczenia Hohenzollern�w, os�abienie ducha bojowego francuskiej armii, ukazanie neutralnym pa�stwom jak i ca�emu �wiatu pot�gi niemieckiej armii. Pp�k Corda wspomina r�wnie� o s�abo�ci komunikacji i zaopatrzenia Verdun. Francuzi dysponowali dwoma liniami kolejowymi, przy czym linia Verdun – Saint – Menehould – Chalons by�� cz�sto niszczona przez niemieck� artyleri�, a w�skotorowa linia Bar-le-duc – Verdun mia�a nisk� przepustowo��. Niemcy dysponowali w tym rejonie kilkunastoma liniami kolejowymi. Inn� s�abo�ci� Verdun by�a dolina rzeki Mozy, kt�ra zim� by�a zalana wod� wi�cej ni� na kilometr wszerz. Powodowa�o to podzielenie linii francuskiej obrony na dwie cz�ci.

Przytoczone powy�szej przyczyny rozpocz�cia bitwy wymagaj� uzupe�nienia przez wsp�czesn� literatur� przedmiotu. Istotnym czynnikiem sk�aniaj�cym do wyboru Verdun jako celu ofensywy by�a jego s�abo�� w postaci niedozbrojenia poszczeg�lnych fort�w. Zesp� 21 fort�w sprawdzi� si� podczas bitwy nad Marna w 1914 roku. Obro�cy zatrzymali wojska Kronprinza ale w okolicach Saint-Mihiel zdo�a�y si� wbi� w pozycje francuskie. Rejon fort�w by� zatem klinem o podstawie ok. 40 km i froncie d�ugim na 100 km. Praca omawia nie tylko szczeg�owy przebieg star� ale co wa�ne przedstawia po�o�enie Ententy i Pa�stw Centralnych na pocz�tku 1916 roku. Autor skupia si� na dotychczasowych osi�gni�ciach Niemiec. Elementy przewagi Pa�stw Centralnych jak pokonanie Serbii, Czarnog�ry czy sukcesy w walkach na froncie wschodnim jest przeciwstawiana korzystnej pozycji Ententy. Wolny dost�p do morza zapewnia� Koalicji mo�liwo�� odbudowy gospodarczej i finansowej. Ponadto we Francji, Anglii i Rosji na wielka skal� rozpoczyna si� militaryzacja przemys�u od 1915 roku. Corda zwraca uwag� na si�� jednolitego dow�dztwa po stronie Pa�stw Centralnych i o dzia�aniach Brianda maj�cych na celu budow� trwa�ego porozumienia w prowadzeniu wsp�lnych operacji wojskowych Ententy. Ponadto nale�y zwr�ci� uwag� na syntez� spotka� w Chantilly i cel�w jakie wyznacza�y cz�onkom Koalicji. Chodzi o wsp�lne uderzenie na froncie zachodnim, wschodnim i w�oskim. Wa�ne by�o rozpocz�cie ataku na wszystkich frontach jednocze�nie lub z ma�ymi odst�pami w czasie aby uniemo�liwi� nieprzyjacielowi przerzucenie posi�k�w na bardziej zagro�one odcinki front�w. Data ataku zostaje ustalona na 1 lipca 1916 roku. Jednak wydarzenia, kt�re nast�pi� sze�� dni p�niej zmusz� w miar� up�ywu czasu g��wnodowodz�cego armi� francusk� gen Joffre’a do skorygowania udzia�u dywizji francuskich w ofensywie nad Somm�. Ponadto autor przedstawia r�nice zda� dow�dc�w niemieckich odno�nie frontu na, kt�ry nale�y uderzy�. Hindendurg i jego szef sztabu Ludendorff skupiaj� si� na froncie wschodnim. Cesarz Wilhelm, nast�pca tronu i szef sztabu generalnego Fankenhayn s� zwolennikami ataku na zachodzie, gdy� uwa�aj�, �e to Francja jest g��wnym przeciwnikiem Niemiec i filarem Koalicji. Dow�dztwo niemieckie przeczuwa�o wsp�lne natarcie Ententy i dlatego postanowiono zaatakowa� przed wiosn�, gdy� Pa�stwa Centralne zdawa�y sobie spraw� ze s�abo�ci rosyjskiej armii po kl�skach w 1915 roku. Dlatego Koalicja mog�a rozpocz�� ofensyw� dopiero na wiosn� lub latem. Monografia pp�k Cordy podaje r�wnie� istotne informacje o przygotowaniach niemieckich do ofensywy tj. o �ci�ganiu dywizji z innych front�w, budowie sk�ad�w i wytw�rni materia��w wybuchowych na ty�ach frontu itp. Corda opisuje r�wnie� przygotowania francuskiego naczelnego dow�dztwa do lipcowej ofensywy. Chodzi o wycofywanie z frontu du�ych zgrupowa� wojska na ty�y i rozmieszczanie ich w pobli�u linii kolejowych. Autor przytacza dzia�ania maj�ce na celu poszerzenie linii kolejowy nad Moz� aby przewozi� zaopatrzenie dla 10 korpus�w armii dziennie. Oznaki gotuj�cej si� ofensywy niemieckiej zostaj� pocz�tkowo lekcewa�one ze wzgl�du na obaw� przed natarciem na innych odcinkach frontu. Inn� przyczyn� w�tpliwo�ci odno�nie celu ataku by� brak niekt�rych podstawowych przygotowa� terenowych ze strony niemieckiej. Dzi� ju� wiemy, �e os�abione i pozbawione artylerii forty nie by�y gotowe do odparcia szturmu. Verdun nie by�o pot�nym fortem lecz system fort�w i fortyfikacji polowych. Po zniszczeniu przez niemieck� artyleri� fort�w Namur czy Liege francuskie dow�dztwo straci�o wiar� w sens silnych uzbrojonych fortyfikacji. Verdun by�o zatem Rejonem Ufortyfikowanym Verdun ( Region Fortifiee de Verdun). Autor wspomina o nades�anych posi�kach w postaci dw�ch dywizji piechoty. Ponadto XX korpus przygotowywa� si� do za�adunku, a VII stacjonowa� ko�o Bar-le-duc. Umocnienia polowe przed lini� fort�w mia�y zabezpiecza� je przed ostrza�em. Wysuni�te pozycje mia�y oddala� ryzyko zniszczenia umocnie� zmuszaj�c przeciwnika do walki w terenie. Autor przytacza zamierzenia strategiczne armii niemieckiej. Najpierw 3 korpusy( VII, XVIII, III ) mia�y prze�ama� linie frontu w �rodkowym odcinku, a nast�pnie otoczy� wycofuj�ce si� si�y francuskie. Pp�k Corda w dalszej cz�ci monografii podaj� zrozumia�y podzia� bitwy na cztery okresy. Ka�dy okres jest podzielony ze wzgl�du na charakter walk, w oparciu o zdobycze i straty walcz�cych stron. Ponadto w ka�dym z czterech etap�w bitwy jest wyszczeg�lniona sytuacja na prawym i lewym brzegu Mozy. Dalsza cz�� pracy opisuj� kolejne etapy walk uwzgl�dniaj�c po�o�enie walcz�cych stron. Jest to do�� szczeg�owy opis dzia�a� armii francuskiej i niemieckiej, kt�ry ukazuj� niejednokrotnie dramat i po�wi�cenie �o�nierzy. Francuzi broni� si� bohatersko ale nie wytrzymuj� ognia artyleryjskiego. 25 lutego pada fort Douamount. Przybycie posi�k�w i przekazanie dow�dztwa 2 Armii broni�cej Verdun genera�owi Petain stabilizuj� sytuacj�. 6 marca Niemcy atakuj� na prawym brzegu Mozy rejon wzg�rza 304 i Mort homme. Na lewym brzegu r�wnie� trwaj� zaci�te walki. Do ko�ca kwietnia obie strony ponosz� znaczne straty. W maju gen. Nivelle zast�puje Petain’a i rozpoczyna seri� kontratak�w w celu odzyskania utraconego terenu. Francuzi odbijaj� na kr�tko fort Doumount, ale nie utrzymuj� si� d�ugo pod naporem niemieckiej armii. Niemcy otaczaj� fort Vaux i jego kapitulacja 7 czerwca stawia w trudnej sytuacji wojska francuskie. W wyniku kolejnych natarc Niemcom udaje si� zaj�c do 24 czerwca: Thiamount, Fleury i fort Souville. W po�owie lipca nat�enie walk spada i dopiero ataki francuz�w w pa�dzierniku i listopadzie przynosz� odzyskanie fort�w Doumount i Vaux. W grudniu Francuzi atakuj� w rejonie Ornes. Linia frontu niewiele si� r�ni od tej z 21 lutego.

Pp�k Corda wspomina w swojej pracy r�wnie� o bitwie na Somm�. Chwali gen. Joffre’a za wysy�anie do Verdun skromnych si�, gdy� genera� nie traci� przez to perspektywy lipcowej ofensywy i potrzebnych do tego si�. Gen. Petain niejednokrotnie narzeka� na postaw� Joffre’a. Jednak g��wnodowodz�cy chcia� przej�� inicjatyw� o czym wspomina pp�k. Corda. Autor zwraca r�wnie� uwag� na znaczenie bitwy nad Somm� dla rozstrzygni�cia starcia pod Verdun. Lipcowa ofensywa nad Somm� zmusi�a Niemc�w do przerzucenia cz�ci si� w rejon walk. Pod Verdun musieli przybra� postaw� wyczekuj�c�. Pp�k. Corda skupia si� r�wnie� nad przygotowaniami Francuz�w w pa�dzierniku i listopadzie do odzyskania fort�w Doumount i Vaux. Specjalne �wiczenia i manewry mia�y odpowiednio przeszkoli� �o�nierzy francuskich. Pp�k Corda nie krytykuje gen. Nivelle’a za krwawe kontrataki ani gen. Joffre’a za zbytnie skupianie si� na ofensywie Ententy w lipcu. Udzia� Francuz�w w bitwie nad Somm� i tak uleg� znacznemu zmniejszeniu. Jak ju� wspomina�em praca pp�k Cordy jest godna uznania lecz ma kilka nie�cis�o�ci o kt�rych poniek�d wspomina�em i chcia�bym jeszcze po�wi�ci� im par� s��w. Ot� autor b��dnie przytacza liczb� 500 tys. poleg�ych Niemc�w pod Verdun kiedy ich straty wynios�y ok. 330 tys. w tym ok. 140 tys. poleg�ych i zaginionych. Francuskie straty si�gn�y ok. 378 tys. w tym ok. 162 tys. poleg�ych i zaginionych. Nale�y r�wnie� doda�, i� Verdun mia�o by� pocz�tkowo po prostu zdobyte o czym nie wspomina w swojej pracy pp�k Corda. Z czasem jednak gen. Fankelhayn zdecydowa� o uczynieniu z Verdun miejsca ,w kt�rym mia�a si� wykrwawi� francuska armia jedynak�w na skutek zmasowanego ostrza�u artyleryjskiego , gdy� wiele rodzin mia�o w�wczas tylko jedno dziecko i gen. Fankelhayn uwa�a�, i� ogromne straty Francuz�w walcz�cych pod Verdun wp�yn� negatywnie na opinie publiczn�. Dokument jakoby potwierdzaj�cy zamierzenia gen. Fankenhayna czyli projekt ataku na Verdun mia� by� rzekomo przedstawiony cesarzowi Wilhelmowi II w Bo�e Narodzenie 1915 roku. Jednak niemiecki historyk Gerd Krumerich dowi�d�, i� �w dokument to apokryf maj�cy uzasadni� ogromne straty niemieckiej armii i pocz�tkowe niepowodzenia. Autor i cz�� wsp�czesnej literatury przedmiotu zapomina o tym, �e Verdun nie od razu sta�o si� swego rodzaju kot�em do przelewania francuskiej krwi.

Praca pp�k Cordy zas�uguje na uznanie za rzetelny opis star� jak r�wnie� za opis do�wiadcze� jakie wnios�a francuska armia w trakcie i po bitwie pod Verdun. Pomimo pewnych nie�cis�o�ci wynikaj�cych prawdopodobnie z braku perspektywy czasu i stanu bada�, praca ta nale�y i nale�e� powinna do grona publikacji opisuj�cych t� wiekopomn� bitw�. Na zako�czenie chcia�bym poda� pewne dane nie zamieszczone w pracy pp�k Cordy. Ot� na rejon Ufortyfikowany Verdun spad�o ok. 30 milion�w pocisk�w o kalibrze powy�ej 120mm nie licz�c pocisk�w lekkich. Pierwsza Wojna �wiatowa pozostawi�a w �wiadomo�ci Francuz�w niezatarte wspomnienia i wyry�a g��bokie bruzdy w ich narodowej pami�ci. Verdun na zawsze pozostanie dla tego narodu symbolem po�wiece� i wielkiej determinacji.

Autor: Mateusz Jonkowski

MILITIS - Serwis Militarno-Historyczny - artyku�y

Preludium wojny

Rz�dy pa�stw, kt�re uczestniczy�y w I wojnie �wiatowej, zawieraj�c traktaty pokojowe z Pa�stwami Centralnymi nie zdo�a�y zapewni� Europie trwa�ego pokoju, a powo�ana do jego utrzymania Liga Narod�w okaza�a si� fiaskiem politycznym. Do pa�stw, kt�re szczeg�lnie czu�y si� pokrzywdzone przez "system wersalski", nale�eli s�siedzi Polski: Rzesza Niemiecka oraz Rosja Sowiecka. Przez ca�y okres dwudziestolecia mi�dzywojennego ich rz�dy stara�y si� na wszelkie sposoby doprowadzi� do rewizji tzw. "�adu wersalskiego". Od 1933 roku, po obj�ciu przez Hitlera w�adzy w Rzeszy, sytuacja polityczna wok� Polski stawa�a si� coraz bardziej napi�ta.

Rozpocz�� si� okres izolacji politycznej Polski przed now� agresj�. Do takiej mo�liwo�ci prowadzi� kierunek jaki obra�a Polska dyplomacja, kt�ra od pocz�tku stara�a utrzyma� jak najlepsze stosunki zar�wno z III Rzesz�, jak i ZSRR. Ukoronowaniem politycznego balansowania by�o podpisanie i ratyfikowanie w 1932 r. polsko-sowieckiego paktu o nieagresji, a dwa lata p�niej polsko-niemieckiej deklaracji o niestosowaniu przemocy. Po podpisaniu paktu nast�pi�o wyra�ne zbli�enie pomi�dzy Warszaw� a Berlinem, co spowodowa�o �e w umy�le Hitlera powsta� plan wci�gni�cia Polski w ekspansj� niemieck�. Po konferencji monachijskiej Adolf Hitler z�o�y� polskim dyplomatom propozycj� stworzenia sojuszu przeciwko Zwi�zkowi Sowieckiemu. Jednak ze wzgl�du na r�nic� potencja��w porozumienie mia�o by� nier�wnoprawne ale korzystne dla obydwu stron. W zamian za podpisanie politycznego cyrografu, oznaczaj�cego zgod� na uzale�nienie si� w zakresie polityki zagranicznej i straty terytorialne, Rzeczpospolita mia�a uzyska� sojusznika oraz gwarancje wsp�lnych granic.

Polska dyplomacja przez d�u�szy czas unika�a udzielenia jednoznacznej odpowiedzi na propozycje Hitlera. Dzia�o si� tak a� do momentu, gdy do akcji w��czy�a si� dyplomacja brytyjska, rozbudzona z�amaniem postanowie� monachijskich - zaj�ciem Czechos�owacji, a nast�pnie Okr�gu K�ajpedy. Gdy 31 marca 1939 roku w brytyjskiej Izbie Gmin premier Neville Chamberlain wypowiedzia� s�owa: "Na wypadek jakichkolwiek dzia�a� wojennych, mog�cych wyra�nie zagrozi� niepodleg�o�ci Polski i kt�re by Rz�d Polski uzna� zatem za konieczne odeprze� przy u�yciu swych narodowych si� zbrojnych Rz�d Jej Kr�lewskiej Mo�ci b�dzie si� czu� zobowi�zany do udzielenia Rz�dowi Polskiemu natychmiastowego poparcia b�d�cego w jego mocy", by�o wiadome �e Polska odrzuci propozycje Hitlera. Tydzie� p�niej, po dwudniowych rozmowach ministra spraw zagranicznych J�zefa Becka i ambasadora RP w Londynie Edwarda Raczy�skiego z premierem Chamberleinem i ministrem spraw zagranicznych Edwardem Halifaxem, wydano dekret o wzajemnej pomocy. Po up�ywie kolejnego tygodnia premier Francji Edouard Deladier potwierdzi� publicznie polsko-francuski sojusz z 1921 roku.

Hitler wzburzony kierunkiem polskiej polityki zagranicznej, 28 kwietnia 1939 roku w Reichstagu, og�osi� i� sojusz polsko-brytyjski jest zach�t� do wyst�pienia przeciwko III Rzeszy, co doprowadzi�o do zerwania polsko-niemieckiej deklaracji z 1934 roku. 5 maja 1939 roku na posiedzeniu Sejmu minister Beck, w imieniu Rady Ministr�w, odrzuci� wcze�niejsze ��dania niemieckie, ko�cz�c swoje przem�wienie s�owami: "Pok�j jest rzecz� cenn� i po��dan�. Nasza generacja skrwawiona w wojnach, na pewno na pok�j zas�uguje. Ale pok�j, jak prawie wszystkie sprawy tego �wiata, ma swoj� cen� wysok�, ale wymiern�. My w Polsce nie znamy poj�cia pokoju za wszelk� cen�. Jest jedna tylko rzecz w �yciu ludzi, narod�w i pa�stw, kt�ra jest bezcenna. T� rzecz� jest honor".

Expos� J�zefa Becka w Sejmie RP 5 maja 1939 (�r�d�o zdj�cia:www.wikipedia.pl)

Od tej chwili ju� nikt nie mia� w�tpliwo�ci i� wojna wybuchnie. Tocz�ce si� na wiosn� i w lecie polsko-francuskie (Kasprzycki - Gamelin) oraz polsko-brytyjskie (Stachiewicz - Clayton, Rydz-�mig�y - Ironside) konsultacje wojskowe powinny by� dla polskich polityk�w i wojskowych powa�nym ostrze�eniem, gdy� zachodni sojusznicy ograniczali si� jedynie do og�lnikowych deklaracji, z kt�rych niedwuznacznie wynika�o, �e Polska przez co najmniej dwa tygodnie b�dzie skazana na samotn� walk� przeciw ca�ej pot�dze III Rzeszy.

Tymczasem 23 sierpnia 1939 roku dosz�o do zawarcia porozumie� niemiecko-sowieckich, kt�rych ukoronowaniem by� uk�ad o nieagresji - tzw. pakt Ribbentrop-Mo�otow. Uk�ad ten zawiera� tajny protok�, kt�ry zobowi�zywa� oba pa�stwa do wsp�pracy podczas ataku na Polsk� oraz stanowi� podzia� stref wp�yw�w w Europie Wschodniej. Dwa dni p�niej w Londynie zosta� podpisany, przez ambasadora Raczy�skiego i ministra Halifaxa, uk�ad o wzajemnej pomocy miedzy Rzeczpospolit� Polsk� a Zjednoczonym Kr�lestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii P�nocnej. Uk�ad ten spowodowa� przesuni�cie terminu agresji na 1 wrze�nia.

Militarne przygotowania do agresji - plan niemiecki

Hitler wytyczne do planu operacyjnego dzia�a� przeciwko Polsce podpisa� 11 kwietnia 1939 r. Niemiecki plan otrzyma� kryptonim Fall Weiss (Plan Bia�y) i zak�ada� zmasowany atak si� l�dowych, lotniczych i morskich z zaskoczenia – tzw. wojn� b�yskawiczn�. Dwa pot�ne koncentryczne uderzenia wychodz�ce ze �l�ska i Pomorza oraz Prus Wschodnich mia�y si� spotka� w Warszawie. W ten spos�b planowano okr��y� i zniszczy� na zach�d od Wis�y g��wne si�y armii polskiej. Dodatkowo nakazano wykonanie kolejnych dw�ch uderze� z p�nocy i po�udnia wzd�u� linii Bugu z punktem docelowym w Brze�ciu. Mia�o to doprowadzi� do zniszczenia reszty wycofuj�cych si� jednostek Wojska Polskiego. Kierownictwo nad ca�o�ci� operacji powierzono Naczelnemu Dow�dztwu Wojsk L�dowych (Oberkommando des Heeres - OKH) z gen. p�k. Waltherem von Brauchitschem na czele. Si�y l�dowe podzielono na dwie podstawowe grupy: Grup� Armii "Po�udnie" dowodzon� przez gen. p�k. Gerda von Rundstedta sk�adaj�c� si� z dwunastu korpus�w dzia�aj�cych w ramach trzech armii (8. - pod dow. gen. von Blaskowitza, 10. - pod dow. gen. von Reichenau i 14. - pod dow. gen. Lista) oraz Grup� Armii "P�noc" pod dow. gen. p�k. Fedora von Bocka z�o�on� z sze�ciu korpus�w dzia�aj�cych w dw�ch armiach (3. - pod dow. gen. von K�chlera i 4. - pod dow. gen von Kluge). G��wn� si�� uderzeniow� niemieckich wojsk l�dowych stanowi�y wielkie jednostki pancerne, lekkie i zmotoryzowane (��cznie 15.). Ca�o�ci� operacji lotniczych kierowa�o Naczelne Dow�dztwo Wojsk Lotniczych (Oberkommando der Luftwaffe - OKL) z marsz. Hermannem G�ringiem na czele, kt�re jednak by�o podporz�dkowane pod OKH. G��wnym zadaniem Luftwaffe by�o zniszczenie polskiego lotnictwa i dezorganizacja komunikacji, wsparcie wojsk l�dowych na polu walki oraz sterroryzowanie ludno�ci cywilnej. Na obszarze operacyjnym GA "Po�udnie" rozmieszczono 4. Flot� Powietrzn� pod dow�dztwem gen. lotnictwa Alexandra L�hra (2. Dywizja Lotnicza, 7. Dywizja Lotnicza (spadochronowa) i zgrupowanie lotnictwa do zada� specjalnych). Na obszarze operacyjnym GA "P�noc" rozmieszczono 1. Flot� Powietrzn� pod dow�dztwem gen. lotnictwa Alberta Kesselringa (1. Dywizja Lotnicza, Zgrupowanie Lotnicze Prusy Wschodnie i Lotnicza Dywizja Instruktorska). Ca�o�� si� morskich podporz�dkowano Naczelnemu Dow�dztwu Marynarki (Oberkommando der Marine - OKM) pod dow�dztwem gen. admira�a Ericha Raedera. Zadaniem Krigsmarine mia�o by� zniszczenie polskiej floty, blokada Zatoki Gda�skiej, ochrona morskich linii komunikacyjnych Rzeszy z Prusami Wschodnimi. Zadania te mia�a wykona� grupa marynarki wojennej "Wsch�d" dowodzona przez gen. admira�a Conrada Albrechta, z�o�ona z 2 pancernik�w, 9 niszczycieli, 14 okr�t�w podwodnych i flotylli mniejszych jednostek.

Zarz�dzenia wykonawcze planu agresji przekazano dow�dcom grup armii 15 czerwca.

Niemieckie plany ataku na Polsk� (�r�d�o zdj�cia:www.wikipedia.pl)

Militarne przygotowania do agresji - plan sowiecki

W Sztabie Generalnym Armii Czerwonej przygotowania do inwazji na Polsk� rozpocz�y si� pod koniec sierpnia 1939 r. (Plan nr 22 "A"). Do akcji wytypowano jednostki pochodz�ce z Leningradzkiego, Kalini�skiego, Bia�oruskiego, Kijowskiego, Moskiewskiego, Charkowskiego i Or�owskiego Okr�gu Wojskowego. Dow�dztwo operacyjne powierzono Radom Wojennym Bia�oruskiego i Kijowskiego Specjalnego Okr�gu Wojskowego przekszta�conym w dow�dztwa Front�w. W sk�ad obydwu front�w wchodzi�y po trzy armie. ��cznie si�y pierwszego rzutu obejmowa�y 9 korpus�w i 1 dywizj� piechoty, 4 (lub 5) korpusy i 1 dywizj� kawalerii, 2 korpusy i 12 brygad czo�g�w. Operacja przeciwko Polsce zosta�a zaplanowana jako regularne dzia�ania wojenne z udzia�em wojsk pancernych, lotnictwa i dzia�a� grup sabota�owo-dywersyjnych przerzuconych lub zorganizowanych na terytorium Polski ju� na pocz�tku wrze�nia 1939 r. Ludowym Komisarzem Obrony ZSRR we wrze�niu 1939 r. by� marsza�ek Kliment Woroszy�ow, a szefem Sztabu Generalnego Armii Czerwonej komandarm Borys Szaposznikow. Wieczorem 16 wrze�nia do oddzia��w zgromadzonych w strefie przygranicznej dotar� tajny rozkaz Woroszy�owa nr 16634: "Uderza� o �wicie siedemnastego!".

Militarne przygotowania do obrony - plan polski

Kierownictwo wojskowe przyznawa�o w dziedzinie gotowo�ci obronnej pa�stwa priorytet przygotowaniom si� zbrojnych do wojny na wschodzie. Do 1935 roku prowadzono w tym teatrze dzia�a� studia operacyjne, po czym podj�to prace sztabowe nad planem "Wsch�d", zako�czone w lutym 1939 roku. W tym po�o�eniu wypadki daj�ce zna� o niemieckim niebezpiecze�stwie zaskoczy�y polskie naczelne w�adze wojskowe. Dlatego 4 marca 1939 roku rozpocz�to prace nad planem "Zach�d", kt�ry w przeciwie�stwie do planu "Wsch�d" nie by� owocem wieloletnich studi�w sztabowc�w. Do�� szybko opracowano wytyczne dotycz�ce og�lnego podzia�u si�, rozwini�cia wojsk na g��wnej pozycji obronnej i zada� poszczeg�lnych zwi�zk�w pierwszego rzutu operacyjnego; a nieco p�niej ostateczn� koncepcj� przeznaczenia i wykorzystania systemu technicznego oraz materia�owego zabezpieczenia realizacji planu operacyjnego. Do wybuchu wojny Sztab G��wny nie zdo�a� wyko�czy� plan�w ni�szego rz�du (fortyfikacyjnego, ��czno�ci, obrony przeciwlotniczej, u�ycia lotnictwa, kwatermistrzowskiego, transportowego i wycofania). Podstawowym za�o�eniem polskiego planu by�o przyj�cie bitwy w mierz�cym ok. 1600 km d�ugo�ci pasie nadgranicznym, a nast�pnie organizowanie oporu na kolejnych liniach obronnych w g��bi kraju, a� do momentu zbrojnego wyst�pienia aliant�w na Zachodzie, przewidywanego w trzecim tygodniu wojny.

Polskie bunkry polowe z okresu Wojny Obronnej w 1939 r. (�r�d�o zdj�cia:www.ww2.pl)

Naczelnym Wodzem Polskich Si� Zbrojnych by� marsza�ek Edward Rydz-�mig�y. Sztabem G��wnym kierowa� gen. Wac�aw Stachiewicz. Polskie si�y zbrojne rozwini�te na froncie zosta�y zgrupowane w siedmiu zwi�zkach operacyjnych: Samodzielna Grupa Operacyjna"Narew" ( gen. M�ot-Fija�kowski), Armia "Modlin" (gen. Przedrzymirski-Krukowicz), Armia "Pomorze" (gen. Bortnowski), Armia "Pozna�" (gen. Kutrzeba), Armia "��d�" (gen. R�mmel), Armia "Krak�w" (gen. Szylling), Armia "Karpaty" (gen. Fabrycy) i wydzielonej Obronie Wybrze�a (p�k D�bek). Poza tym stworzono cztery odwody Naczelnego Wodza (Armia "Prusy" - gen. D�b-Biernacki, ONW "Wyszk�w", ONW "Kutno", ONW "Tarn�w"). W polskim planie nie przewidziano powo�ania grup armii ani korpus�w. Wi�kszo�� si� pancernych WP by�o rozproszonych pomi�dzy wieloma jednostkami piechoty. We wrze�niu 1939 r. istnia�y tylko dwie brygady pancerno-motorowe: 10.Brygada Kawalerii (pod dow. p�k Maczka) oraz w toku organizacji Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa (pod dow. p�k Roweckiego). Oko�o dw�ch trzecich lotnictwa przydzielono poszczeg�lnym armiom, reszta pozosta�a pod bezpo�rednimi rozkazami Naczelnego Wodza (brygada po�cigowa i bombowa).

Proporcje si�

III Rzesza rzuci�a przeciwko Wojsku Polskiemu ponad 1,8 mln �o�nierzy trzech rodzaj�w si� zbrojnych. Na uzbrojeniu tych si� znalaz�o si� ok. 10 tys. dzia� polowych i mo�dzierzy, ponad 2700 czo�g�w, ok. 1300 samolot�w bojowych i 25 okr�t�w wojennych. Zwi�zek Sowiecki (od 17 wrze�nia) u�y� ponad 610 tys. �o�nierzy posiadaj�cych prawie 5 tys. dzia� polowych i mo�dzierzy, ponad 4700 czo�g�w i 3300 samolot�w bojowych. Ostatnim agresorem by�a S�owacja, kt�ra skierowa�a kontyngent 50 tys. �o�nierzy (trzy dywizje piechoty, grup� szybk� i mniejsze oddzia�y w sk�adzie niemieckiej 14. Armii).

Z drugiej strony w wyniku p�nej mobilizacji (op�nionej pod naciskiem aliant�w zachodnich rozpocz�tej dopiero 30 sierpnia) gotowo�� bojow� osi�gn�o ok. 70 proc. (ok. 1 mln �o�nierzy) oddzia��w Wojska Polskiego przewidzianych do obrony, reszta dopiero zmierza�a do rejon�w koncentracji lub by�a w trakcje mobilizowania si�. �o�nierze WP byli uzbrojeni w ok 4300 dzia� polowych i mo�dzierzy, nieco ponad 300 czo�g�w lekkich i ok. takiej samej liczby lekkich tankietek oraz pojazd�w pancernych, nieco ponad 500 samolot�w bojowych i 10 wi�kszych okr�t�w (w tym trzy niszczyciele od pocz�tku wojny stacjonuj�ce w portach brytyjskich do kt�rych zosta�y ewakuowane).

Prowokacje graniczne i akty dywersji

Funkcjonariusze niemieckich s�u�b specjalnych (Abwehra oraz SD) na oko�o sze�� miesi�cy przed wybuchem wojny przyst�pili do przygotowywania serii prowokacji (Operacja Himmler), kt�rych celem by�o ukazanie Polski jako agresora, a niemieck� inwazj� jako operacj� odwetow�. Wszystko to by�o cz�ci� wi�kszego planu Berlina kt�ry chcia� ograniczy� konflikt zbrojnego do Polski i powstrzymanie zachodnich sojusznik�w Warszawy od wypowiedzenia Niemcom wojny. Cel ten zamierzano osi�gn�� poprzez odwo�anie si� do pacyfistycznych postaw spo�ecze�stw kraj�w demokratycznych, kt�re mia�y wywrze� nacisk na rz�dy swoich pa�stw i spowodowa� zachowanie przez nie neutralno�ci. Najs�ynniejsz� akcj� tego planu by� pozorowany atak "polskich powsta�c�w" na radiostacj� gliwick�.

Od p�niej wiosny 1939 roku dochodzi�o do licznych napad�w niemieckich band dywersyjnych na polskie obiekty (posterunki graniczne, stacje kolejowe i fabryki) le��ce w pasie nadgranicznym oraz atak�w o terrorystyczny, charakterze (podk�adanie bomb, podpalenia, wywo�ywanie niepokoj�w) w g��bi polskiego pa�stwa. Du�a cz�� z tych akt�w agresji, skierowanych przeciwko mniejszo�ci niemieckiej w Polsce. Z tego powodu prasa niemiecka szybko zacz�a przedstawia� ludno�� polski jako przyk�ady narodu wrogo nastawionego i pos�uguj�cego si� terrorem wzgl�dem mniejszo�ci narodowych. W Niemczech przeprowadzano szereg fa�szywych wywiad�w, upozorowanych zdj�� oraz relacji.

Tu� przed wybuchem konfliktu (a w�a�ciwie w pierwszym planowanym terminie) niemieccy dywersanci przeprowadzili liczne akcje dywersyjne (pr�ba przej�cia lub te� zniszczenia most�w na Wi�le pod Tczewem, tunelu i stacji kolejowej na Prze��czy Jab�onkowskiej, mostu w Grudzi�dzu), kt�re mia�y u�atwi� dzia�ania regularnym jednostkom Wehrmachtu. Cz�� obywateli RP narodowo�ci niemieckiej, a tak�e agenci skierowani bezpo�rednio z Rzeszy zorganizowanych by�o w struktur� zwan� kolokwialnie pi�t� kolumn�. Jej cz�onkowie zajmowali si� organizowaniem akcji dywersyjnych (r�ne akcje na G�rnym �l�sku i Pomorzu) oraz szpiegostwem (systematyczne informowanie dow�dztwa Luftwaffe o miejscach postoju polskiego rz�du i Naczelnego Dow�dztwa). W po�udniowo-wschodnich powiatach Rzeczypospolitej Polskiej do proniemieckiej akcji dywersyjnej wci�gni�te zosta�y grupy nacjonalist�w ukrai�skich (zaj�cia w Stryju, Podhorcach, Borys�awiu, Truskawcu, Mra�nicy, �ukotynie, Uryczu, w okolicach Miko�ajowa i �ydaczowa).

Agresja

W zwi�zku z sytuacj� mi�dzynarodow� i zdecydowana pro Polsk� postaw� Wielkiej Brytanii pierwotnie wyznaczony termin niemieckiej agresji na Polsk� zosta� przesuni�ty o pi�� dni w kt�rych toczy�y si� r�ne rozmowy dyplomatyczne miedzy Berlinem i Londynem. Mimo przewidywa�, �e Niemcy mog� walczy� na dwa frontu Hitler zdecydowa� si� rozpocz�� wojn�. Faszystowski atak na Polsk� bez oficjalnego dyplomatycznego wypowiedzenia wojny i og�oszenia mobilizacji rozpocz�� si� o godz. 4.40. Pierwsze bomby spad�y na bezbronne miast Wielu� w tym szpital i spowodowa�y 2169 zabitych w�r�d prawie wszystkie ofiary to ludno�ci cywilnej kt�r� wojna zastawa w swoich uszkach. Kilka minut p�niej o 4:45 niemiecki okr�t liniowy Schleswig-Holstein rozpocz�� huraganowy ostrza� polskiej plac�wki wojskowej na Westerplatte. Zgodnie ze zbrodniczym i bestialskim planem, wojska nazistowskich niemieckie przekroczy�y granic� l�dow� Rzeczypospolitej, zaatakowa�y z powietrza ca�y kraj i uderzy�y z morza na Gdyni� i Hel. Na ca�ej d�ugo�ci granicy rozgorza�y gwa�towne walki mi�dzy polskimi pierwszymi oddzia�ami wysuni�tymi na przednie rubie�e obronne a szpicami niemieckich wojsk. Praktycznie wsz�dzie dochodzi�o 1 wrze�nia to bardzo gwa�townych walka a op�r polski da� do my�lenia niemieckim dow�dcom pewnych swoich mo�liwo�ci. Do rangi wspania�ego symboli patriotyzmu i oddania dla kraju uros�y polskie punkty oporu na terenie Wolnego Miasta Gda�ska (Tranzytowa Sk�adnica Amunicyjna i Poczta Polska). R�wnie� w powietrzu nie brakowa�o dramatycznych chwil. Niemiecka pr�ba wyeliminowania polskich si� lotniczych na ziemi w pierwszym dniu wojny okaza�a si� niewykonalna. Wiele niemieckich bomb spada�o na opuszczone lotniska, a si�y g��wne przygotowywa�y si� do walki w zamaskowanych polowych lotniskach w du�ej mierze stworzonych w kr�tkim okresie czasu. Jeszcze przez wiele dni Niemcy cho� mieli przewag� w powietrzu to definitywnie nie zapanowali nad Polsk�. W tym miejscu pierwsze oddech wrogo�ci poczuli�my z ust wrogo nam nastawionego i zbrodniczego ZSRR, kt�ry przez wiele nast�pnych lat sta� si� prawie tak samo okrutnym okupantem wolnej Polski jak III Rzesza. Ju� 1 wrze�nia 1939 roku rz�d ZSRR wyrazi� zgod� na korzystanie przez Niemc�w z radiostacji w Mi�sku, aby umo�liwi� im w spos�b zakamuflowany instruowanie niemieckich pilot�w w kwestiach nawigacji przy prowadzeniu bombardowa� nieufortyfikowanych miast i cel�w cywilnych Polsk� �ami�c wszelkie konwencj� wojenne.

Schleswig Holstein" ostrzeliwuje Westerplatte z portu w Gda�sku (�r�d�o zdj�cia:www.wikipedia.pl)

Bitwa graniczna

W ci�gu pierwszych trzech dni gwa�townych walki Niemcom uda�o si� prze�ama� polski op�r na przedpolu g��wnej pozycji obronnej. Linie frontu na zachodzie i p�nocy zatru�y p�ka� a na ty�y walcz�cych armii wlewa�y si� poma�u kolumny zmotoryzowanych zwi�zk�w pancernych. W ka�dym miejscu frontu wr�g napotyka�a zaciek�y op�r walcz�cej Polski ale przez przewag� techniczn� ilo�ciow�, zaskoczenie oraz nowatorsk� taktyk� prowadzenia wojny prze�amywa� op�r armii polskiej. 3 wrze�nia front zacz�� si� za�amywa�, do odwrotu przesz�a Armia "Pomorze" prowadz�ca dramatyczne walki np. pod M�aw� z 4. i 5. Armi� Niemieck� atakuj�cymi z dw�ch r�nych kierunk�w przy silnym wsparciu lotniczym i dywersyjnym. Nie wszystkim oddzia�om uda�o si� wycofa, cze�� zosta�a otoczona i odci�ta od g��wnych si� Wojska Polskiego ale mimo to nadal prowadzi�y przez wiele dni dzia�ania wojenne. Na styku Armii "��d�" i "Krak�w" oraz nad Wart� front zosta� prze�amany. Dow�dztwo niemieckie przej�o inicjatyw� strategiczn�, chocia� daleko by�o jeszcze do realizacji zasadniczego planu zniszczenia g��wnych si� polskich na zach�d od Wis�y.

Sopot 1.IX.1939. (�r�d�o zdj�cia:www.ww2.pl)

3 wrze�nia, pocz�tek dziwnej wojny

Wielka Brytania i Francja znalaz�y si� w stanie wojny z Rzesz� Niemieck� 3 wrze�nia 1939, w wyniku odrzucenia przez Berlin ultimatum z ��daniem natychmiastowego wycofania Wehrmachtu z terytorium Polski i Wolnego Miasta Gda�ska (Francja 2 wrze�nia og�osi�a mobilizacj� powszechn� i rozpocz�a koncentracj� oddzia��w wzd�u� granicy z Niemcami). Mimo og�lnej przewagi nad wojskami Niemieckimi na Zachodzie, alianci nie mieli wystarczaj�cych �rodk�w do podj�cia w szybki spos�b wielkiej ofensywy. Alianci przez ca�y wrzesie� 1939 roku wstrzymywali si� z podj�ciem wielkiej ofensywy (7 wrze�nia oddzia�y francuskiej 3. i 4. Armii przekroczy�y granic� w Saarze, lecz ograniczy�y si� do oczyszczania przedpola i zdobywania doj�� do niemieckiej g��wnej pozycji obrony tr�ca� ok. 900 zabitych rannych i wzi�tych do niewoli). Francja formalnie zobowi�za�a si� wobec Polski, �e pi�tnastego dnia od rozpocz�cia mobilizacji armii francuskiej, tzn. 17 wrze�nia, rozpoczn� generalne uderzenie na Niemcy. Po dyskusji w francusko-brytyjskich w Najwy�szej Radzie Wojennej z udzia�em premier�w Chamberlaina, Daladiera i g��wnodowodz�cego armii francuskiej gen. Maurice'a Gamelina w Abbeville 12 wrze�nia podj�to decyzj� o "maksymalnym zmobilizowaniu �rodk�w, zanim zostan� podj�te du�e operacje l�dowe oraz ograniczeniu dzia�a� powietrznych" w celu "minimalizacji niemieckiego odwetu". W istocie oznacza�o to wstrzymanie wszystkich dzia�a� ofensywnych na przedpolu linii Zygfryda, czyli z�amanie zobowi�za� sojuszniczych wobec Polski, przy czym to Francuzi wp�ywali hamuj�co na Brytyjczyk�w kt�rzy nalegali do odci��enia frontu polskiego. Z tego powodu r�wnie� Pary� mimo deklaracji z 12 wrze�nia zamierza� rozpocz�� wi�ksze walki graniczne i dzia�ania maj�ce prze�ama� Lizie Zygfryda od nocy z 17 na 18 wrze�nia, ale nie mia�a to by� g��wna ofensywa zrealizowane wed�ug plan�w "Hipoteza R". Ze wzgl�du jednak na barbarzy�ska inwazj� ZSRR na Polsk� oraz wrogie zachowanie wzgl�dem aliant�w Pary� i Londyn nie znaj�c dok�adnych zamiar�w Stalina wstrzyma� si� z rozpocz�ciem silnych walk. Warto w tym miejscu pami�ta� jednak o tym, �e plany Francuskie zosta�y sto�one na podstawie starego charakteru prowadzenia wojny, przez to termin 15 dni nie by� tak kolosalnym okresem czasu jak to mia�o p�niej miejsce w rzeczywisto�ci.

Planowy odwr�t

Armia "Modlin" po opuszczeniu pozycji m�awskiej sk�d zosta�a odrzucona przez Niemc�w obsadzi�a lini� Wis�y i Narwi os�aniaj�c p�nocn� flank� Polski. Oddzia�y przeznaczone do obrony Wybrze�a zosta�y odci�te od reszty kraju i prowadzi�y chaotyczne lecz bohaterskie walki w oddzielonych punktach oporu. Niemcy przerzucili z zachodu na wsch�d przez polskie Pomorze XIX.Korpus Pancerny, kt�ry po przegrupowaniu atakowa� w kierunku po�udniowym. Armie "��d�" i "Krak�w" utraci�y styczno�� i zagro�one okr��eniem podj�y odwr�t na linie Wis�y i Wis�oki a p�niej Sanu. Gwa�towne i udane walki w ramach Armii Krak�w prowadzi�a polska 10.Brygada Kawalerii Zmotoryzowanej gen. Stanis�awa Maczka. W luk� pomi�dzy ami� "Krak�w" a armia "��d�" wla�y si� oddzia�y niemieckiej 10. Armii, kt�re w rejonie Piotrkowa Trybunalskiego i Tomaszowa Mazowieckiego zwi�za�y walk� cz�� nieskoncentrowanych, niegotowych jeszcze do walki dywizji odwodowej Armii "Prusy". Od 6 wrze�nia rozpocz�a ona wycofywanie swoich oddzia��w na prawy brzeg Wis�y. Naczelne Dow�dztwo WP utraci�o w ten spos�b mo�liwo�� przeciwuderzenia na najwa�niejszym kierunku strategicznym i mo�liwo�� zahamowania marszu wroga do g��wne linii obrony kt�ra nie by�a jednak obsadzona wystarczaj�c� ilo�ci� wojska. Odrzucenie Armii "Modlin" i"��d�" niepokoj�co zmniejszy�o obszar ty�owy wysuni�tych na zach�d Armii "Pozna�" i "Pomorze" i zacz�o grozi� ich odci�ciem. Niekorzystny rozw�j sytuacji zmusi� polskie dow�dztwo do wydania og�lnego rozkazu wycofania si� na lini� Wis�y i Sanu. W ramach przygotowa� do kolejnej operacji obronnej utworzono nowe armie "Lublin", "Warszawa" i "Ma�opolska".

Wycofuj�ce si� polskie armie zosta�y wyprzedzone i oskrzydlone przez szybsze zmotoryzowano-pancerne jednostki 3. i 14. Armii niemieckiej atakuj�ce spod M�awy w kierunku Siedlec i ze �l�ska w kierunku Jordanowa oraz Lublina. Do 9 wrze�nia Niemcom uda�o si� prze�ama� g��wn� lini� polskiej obrony. W dodatku odwodowa Armia "Prusy" zosta�a odci�ta od przepraw na Wi�le i musia�a przeprawia� si� przez rzek� o w�asnych si�ach pod naciskiem wrogich wojsk. Improwizowane i dysponuj�ce s�abymi si�ami armie"Lublin", "Warszawa" i "Ma�opolska", dodatkowo zagro�one okr��eniem nie by�y w stanie zapewni� trwa�o�ci frontu nad �rodkow� Wis�� i Sanem. Zwi�zki taktyczne Wehrmachtu 8 wrze�nia po po�udniu dotar�y do Warszawy (czo�owe oddzia�y niemieckiego XVI. Korpusu Pancernego).

W celu kontynuowania zorganizowanej obrony (przy unikni�ciu decyduj�cej bitwy na zachodnich obszarach kraju) Naczelne Dow�dztwo WP powo�a�o 11 wrze�nia dwa fronty (P�nocny i Po�udniowy) i podj�o decyzj� odwrotu na tzw. przedmo�cie rumu�skie. To zniweczy�o niemieck� drug� operacj� oskrzydlaj�c� (pier�cie� okr��enia na Bugu zamkni�ty 16 wrze�nia w rejonie Che�ma). W zwi�zku z tym niemieckie dow�dztwo wyda�o rozkaz dokonania g��bokiego obej�cia si� polskich i odci�cia dr�g polskiego odwrotu w kierunku po�udniowo-wschodnim. Dodatkow� zapor� pod Lwowem mia�a utworzy� cz�� si� 14. Armii (12 wrze�nia dotar�a pod Lw�w).

Polska piechota podczas Wojny Obronnej 1939 r.
(�r�d�o zdj�cia:www.ww2.pl)

Bitwa nad Bzur�

Do 10 wrze�nia na obszar pomi�dzy �odzi�, P�ockiem i Warszaw� zepchni�te zosta�y trzy polskie armie - "Pomorze", "Pozna�" i "��d�". Dla uzyskania swobody operacyjnej u�atwiaj�cej odwr�t zosta�y one zmuszone do wykonania zwrotu zaczepnego na skrzyd�o maszeruj�cej na Warszaw� 8 Armii niemieckiej. W wyniku tego manewru rozpocz�o si� najwi�ksze stracie kampanii polskiej - bitwa nad Bzur�, w kt�rej polskimi si�ami dowodzi� gen. Tadeusz Kutrzeba. G��wne uderzenie posz�o w kierunku po�udniowym, lecz po pierwszych sukcesach i wprowadzeniu paniki w si�ach wroga rozwija�o si� mimo to powoli i zosta�o ostatecznie przerwane. Po przegrupowaniu oddzia��w podj�to pr�b� uderzenia na wsch�d w celu otwarcia drogi na Warszaw�, lecz tym razem dobrze przygotowani Niemcy skutecznie mu si� przeciwstawili i nie dopu�ci do przerwania swoich linii obrony. W ci�gu nast�pnych dziesi�ciu dni okr��one oddzia�y polskie zosta�y w wi�kszo�ci rozbite i tylko cz�ci spo�r�d nich uda�o si� przebi� do stolicy.

Atak Armii Czerwonej - odosobnione punkty oporu

Barbarzy�skim ciosem w plecy bez wypowiedzenia wojny, doprowadzi� kompletnie do unicestwienia polskiego planu dalszej obrony na tzw. przedmo�ciu rumu�skim, by� atak armii czerwonej rozpocz�ty 17 wrze�nia nad ranem. Na g��wnych kierunkach natarcia Frontu Bia�oruskiego le�a�y: Wilno, Grodno - Suwa�ki, Bia�ystok i Brze�� nad Bugiem. G��wnymi celami natarcia Frontu Ukrai�skiego by�y: Lublin, Zamo��, Lw�w, Sambor i Ko�omyja. Oddzia�y Armii Czerwonej mia�y dotrze� do Narwi, Bugu, Wis�y i Sanu. W du�ych zgrupowaniach posuwa�y si� na og� jednostki pancerne, kt�re w pierwszej kolejno�ci stara�y si� osi�gn�� granice Rzeczypospolitej z Litw�, W�grami i Rumuni�, by uniemo�liwi� ewakuacj� jednostek WP za granic�. Nieog�oszenie przez prezydenta i rz�d RP stanu wojny pomi�dzy ZSRR a Polsk� oraz brak jednoznacznego rozkazu Naczelnego Wodza stawiania oporu naje�d�cy doprowadzi�y do dezorientacji dow�dc�w i �o�nierzy. Dysponuj�ce przyt�aczaj�c� przewag� wojska sowieckie stosunkowo �atwo prze�amywa�y op�r Korpusu Ochrony Pogranicza, Brygady Rezerwowej Kawalerii Wo�kowysk i Samodzielnej Grupy Operacyjnej "Polesie" oraz improwizowanych jednostek WP. Mimo to atak sowiecki cho� prze�amywa� op�r si� polskich to by� prowadzony chaotycznie a wojska szybko si� bez �adu i sk�adu ze sob� zmiesza�y. Po pierwszych stacjach Polacy zrozumieli, �e wojska zmierzaj�ce z wschodu s� na r�wnie wrogo postawione do walcz�cej Polski tak jak Niemcy. Powa�niejsz� pr�b� op�nienia marszu jednostek sowieckich by�a obrona: Rejonu Umocnionego Sarny (17-20 wrze�nia), Czortkowa (17 wrze�nia), Wilna (18-19 wrze�nia), Grodna (20-21 wrze�nia), Kobrynia (20-22 wrze�nia) i Lwowa (broniony przed Niemcami od 12 wrze�nia, przed Sowietami od 19 wrze�nia, skapitulowa� przed Sowietami 22 wrze�nia cho� cz�� oddzia��w wcze�niej wycofa�a si� w stron� granicy z W�grami). Od tego momentu op�r w Polsce szybko s�ab� i by� prowadzony w chaotyczny spos�b, poniewa� nie by�o mo�liwo�ci go koordynowa�.

Niemieccy i sowieccy �o�nierze 1939 (�r�d�o zdj�cia:www.ww2.pl)

Ostatnie bitwy i ewakuacja

Warszawa podda�a si� 28 wrze�nia po trzytygodniowych walkach. Modlin pad� nast�pnego dnia, a 2 pa�dziernika skapitulowa� Hel. Za ostatnie starcie kampanii polskiej mo�na uzna� bitw� stoczon� przez SGO "Polesie" gen. Franciszka Kleeberga na Lubelszczy�nie pod Kockiem 2-5 pa�dziernika. Nast�pnego dnia podpisano kapitulacj�.

W�adze RP opu�ci�y terytorium kraju w nocy z 17 na 18 wrze�nia. Prezydent Ignacy Mo�cicki wraz z premierem Felicjanem S�awojem-Sk�adkowskim i rz�dem przekroczyli granic� polsko rumu�sk� 17 wrze�nia. 18 wrze�nia to samo zrobi� marsza�ek Rydz-�mig�y. W�adze Rumunii odm�wi�y im jednak prawa do wolnego przejazdu do Francji, wszyscy wymienieni zostali wi�c internowani. Do kraj�w neutralnych przedosta�o si� ok. 80 tys. �o�nierzy WP. Na W�gry dotar�o 35 tys. �o�nierzy, do Rumunii 32 tys., natomiast na Litw� i �otw� 12 tys. Przez granice przedosta�y si� nawet zwarte formacje takie jak: 10 Brygada Kawalerii, Batalion Saper�w Kolejowych, Batalion Policyjny "Gol�dzin�w". Drog� lotnicz� ewakuowa�o si� 119 pilot�w wojskowych. Przed wybuchem wojny w ramach operacji "Pekin" do Wielkiej Brytanii ewakuowano niszczyciele ORP "Grom", "B�yskawica&" i "Burza", r�wnie� okr�ty podwodne zdo�a�y dosta� si� do Wielkiej Brytanii, by�y to ORP "Orze�" i "Wilk". Trzy okr�ty podwodne ORP "Ry�", "S�p" i "�bik" zosta�y internowane w Szwecji.

Straty

Og�lne wojska polskiego we wrze�niu 1939 r. wynios�y: ok. 66 tys. zabitych, prawie 134 tys. rannych i ok 700 tys. je�c�w. Niemcy stracili: ponad 16 tys. zabitych, ponad 27 tys. rannych i 320 zaginionych. Oficjalnie straty sowieckie wynosz�: prawie 1,5 tys. zabitych i zaginionych oraz prawie 2,4 tys. rannych – nieoficjalnie przyjmuje si�, �e mog�y one by� od dw�ch do czterech razy wi�ksze. Armia s�owacka straci�a: 18 poleg�ych, 46 rannych i 11 zaginionych.
Niemcy stracili: ok. 1 tys. czo�g�w i samochod�w pancernych (30 proc.), ponad 11 tys. pojazd�w mechanicznych, ok. 600 samolot�w (32 proc.), 370 dzia� i mo�dzierzy i ponad 14 tys. karabin�w i pistolet�w. Straty te uniemo�liwi�y Wehrmachtowi szybkie przej�cie do dzia�a� ofensywnych na Zachodzie. Wiadomo, �e Armia Czerwona straci�a: prawie 500 czo�g�w i samochod�w pancernych oraz 15 samolot�w.

Zbrodnie

We wrze�niu 1939 r. obydwaj agresorzy prowadzili wojn� �ami�c normy prawa mi�dzynarodowego – Wehrmacht i Armia Czerwona oraz wspieraj�ce je grupy policyjne pope�ni�y wiele zbrodni wojennych. Liczy�o si� tylko zwyci�stwo, a chciano je osi�gn��, stosuj�c wszelkie mo�liwe �rodki. Bombardowano otwarte miasta i osiedla, rozstrzeliwano je�c�w wojennych i ludno�� cywiln�, ostrzeliwano i bombardowano cywilnych uchod�c�w, umy�lnie podpalano domostwa. Atakowane pa�stwo mia�o by� ca�kiem wyniszczone. Rozkazy w tych sprawach wydawano �o�nierzom ustnie, funkcjonariusze s�u�b policyjnych (niemieckich i sowieckich) dzia�ali wed�ug wcze�niej przygotowanych na pi�mie plan�w.

Zbrodnia Wermachtu - Ciepiel�w 9.09.1939
(�r�d�o zdj�cia:www.ww2.pl)

Zbrodnie niemieckie

Wy�si oficerowie Wehrmachtu ju� przed wybuchem wojny mieli �wiadomo��, jak zbrodniczy b�dzie ona mia�a charakter. �wiadczy o tym notatka z rozmowy kontradmira�a Wilhelma Canarisa (szefa Abwehry) z gen. p�k. Wilhelmem Keitlem (szefem OKW): "Zwr�ci�em uwag� genera�owi Keitlowi, i� wiem, �e w Polsce planuje si� masowe rozstrzeliwania i �e eksterminacji maj� podlega� zw�aszcza inteligencja i kler. Oczywi�cie, �wiat obarczy odpowiedzialno�ci� za te metody Wehrmacht". �o�nierze Wehrmachtu w czasie kampanii polskiej pope�nili wiele zbrodni wojennych, ponadto os�aniali tysi�ce innych masowych mord�w dokonywanych przez Grupy Operacyjne Policji i SD oraz cz�onk�w ochotniczych formacji paramilitarnych. Og�lna liczba ofiar zbrodni Wehrmachtu pope�nionych podczas kampanii polskiej wynosi ok. 15 tys. os�b (w tym w ok. 600 egzekucjach). Do najpotworniejszych zbrodni na je�cach dosz�o pod: Ciepielowem, �ladowem, Zambrowem, Terespolem, Trzebini�, Zakroczymiem, Uryczem; na ludno�ci cywilnej w: Torze�cu, Podzamczu, M�cznikach, Z�oczewie, Niewieszy, K�ecku, Gnie�nie, Mogilnie i Pia�nicy. Luftwaffe jest odpowiedzialne za ca�kowite zniszczenie Wielunia, Sulejowa i Frampola. Oko�o 434 wsi zosta�o spalonych przez �o�nierzy niemieckich. Niemieckie s�dy wojskowe, je�li w og�le bada�y przypadki zbrodni pope�nione na terenie Polski, to ich sprawc�w traktowa�y wyj�tkowo pob�a�liwie.

Zbrodnie sowieckie

Ocenia si�, �e w czasie kampanii polskiej �o�nierze Armii Czerwonej oraz cz�onkowie grup operacyjno-czekistowskich (powo�anych rozkazem NKWD ZSRS z 8 wrze�nia 1939 r.) wymordowali ok. 2,5 tys. je�c�w (�o�nierzy i policjant�w) oraz kilkuset cywil�w. Aresztowa� i zatrzyma� dokonywano na podstawie przygotowanych uprzednio list proskrypcyjnych i bie��cych donos�w. Najwi�ksze zbrodnie pope�niono w: Rohatynie, Grodnie, Nowogr�dku, Sarnach, Tarnopolu, Wo�kowysku, Oszmianie, �wis�oczy, Mo�odecznie, Kosowie Poleskim, Chodorowie, Z�oczowie, Stryju, Mostach Wielkich i pod Wilnem. Pod Sopo�kiniami z premedytacj� zamordowano strza�em w ty� g�owy dow�dc� obrony Grodzie�szczyzny, gen. J�zefa Olszyn� Wilczy�skiego, i jego adiutanta kpt. artylerii Mieczys�awa Strzemeskiego. Oficerowie Armii Czerwonej �amali tak�e postanowienia um�w dotycz�cych z�o�enia broni (np. wobec obro�c�w Lwowa, Brze�cia i zgrupowania KOP rozbitego pod Wytycznem). W�adze ZSRS do wybuchu II wojny �wiatowej nie wypowiedzia�y si�, czy uznaj� za obowi�zuj�ce konwencje dotycz�ce zasad prowadzenia wojny zawarte i ratyfikowane przez rz�d carski. Dlatego zbrodnie pope�nione podczas kampanii polskiej nie by�y w og�le rozpatrywane przez sowieckie s�dy wojskowe.

Podsumowanie

Ogromna dysproporcja si� oraz brak realnej pomocy ze strony aliant�w sprawi�y, �e we wrze�niu 1939 r. los Polski by� z g�ry pewien. Zapewnienia w�adz Rzeczypospolitej o niezwyci�ono�ci pa�stwa przyczyni�y si� do powi�kszenia wstrz�su psychicznego spo�ecze�stwa po kl�sce wrze�niowej. Mimo to agresorom nie uda�o si� z�ama� woli oporu narodu polskiego, chocia� zawieraj�c w Moskwie 28 wrze�nia traktat o granicy i przyja�ni, triumfalnie obwieszczali "upadek by�ego pa�stwa polskiego". Polacy wkr�tce otrz�sn�li si� z pesymistycznych nastroj�w, a wielu spo�r�d nich podj�o walk� w konspiracji. Dzi�ki postanowieniom konstytucji kwietniowej, na emigracji m�g� by� sformowany prawowity rz�d polski, kt�ry koordynowa� wysi�ek wojenny narodu. Chocia� wojna sko�czy�a si� zwyci�stwem koalicji antyhitlerowskiej, jednak Polska tylko formalnie nale�a�a do obozu zwyci�zc�w. Sta�o si� tak za przyczyn� Zwi�zku Sowieckiego, kt�ry w 1945 r. pozbawi� Polsk� suwerenno�ci na ponad 40 dalszych lat. Jednak wysi�ek, zaanga�owanie, ofiary i niez�omna wola wybicia si� na niepodleg�o�� sprawi�y, �e katastrofa wrze�niowa zosta�a po latach przekuta w zwyci�stwo.

Bibliografia:
1. A. K. Kunert, Z. Walkowski, Kronika Kampanii Wrze�niowej, Warszawa 2005.
2. P. Kosi�ski, Wrzesie� 1939, "Biuletyn Instytutu Pami�ci Narodowej", nr 8-9/2009, s. 21-30.
3. M. Zg�rniak, Europa w przededniu wojny, Krak�w 1993.
4. Cz. �uczak, Dzieje Polski 1939-1945. Kalendarium wydarze�, Pozna� 2007.
5. J. Pieka�kiewicz, Kalendarium wydarze� II wojny �wiatowej, Warszawa 1999.

Artyku� opracowa� zesp� redakcyjny:
Chiquita
Micha� Banach Windmaker
Artur Micek Weteran
Rafa� Surdacki Wingate

MILITIS - Serwis Militarno-Historyczny - artyku�y

Wydawca: Jirafa Roja
ISBN: 978-83-61154-23-5
Ok�adka: mi�kka
Format: 12.0x19.0cm
Liczba stron: 228
Rok wydania: 2009
Cena: 24,90

Z pras� nielegaln� tzw. podziemn� w dzisiejszych czasach ma�o mamy kontaktu. Panuje ju� wolno�� s�owa, druku i my�li. Mo�emy swobodnie gaw�dzi� w mediach, hyde parkach oraz w sieci. Niejednokrotnie polemizujemy na wybrane przez Nas tematy. C�, pojawia si� pogl�d, �e ile g��w, tyle zda�. Niestety nie zawsze tak by�o a za niedopasowanie si� do pogl�du 'w�adzy', ca�kiem szybko sz�o si� do wi�zienia lub nawet na szubienic�. M�wi�c w �argonie, 'bibu�a' kojarzy Nam si� z wszelkiej ma�ci odezwami, ulotkami antypa�stwowymi, rozprowadzanymi w podziemiu i tajnymi �cie�kami. Autor, m�ody konspirator i wydawca pisma 'Robotnik', zmienia nieco t� �elazn� definicj�.Opisuje, jak zorganizowana by�a drukarnia i sie� kolporta�u, jak funkcjonowa�y nielegalne sk�ady druk�w, ile odwagi wymaga�o organizowanie punkt�w czytelniczych. W spos�b anegdotyczny, nieraz humorystyczny, opisuje koleje los�w kolporter�w bibu�y, ich pomys�owo�� i przebieg�o�� w ukrywaniu si� przed szpiclami, stra�� graniczn� i kontrolami policyjnymi.

Bior�c do r�ki ten egzemplarz mo�na stwierdzi�, �e to rzeczywi�cie 'bibu�a'. Lekka jak pi�rko, w mi�kkiej oprawie oraz format i kszta�t, pozwala na zabranie jej praktycznie wsz�dzie. Na ok�adce znajdziemy fragment kaszty z pieczo�owicie z�o�onymi, mosi�nymi, lekko zu�ytymi literami i cyframi. Jest r�wnie� obraz dawnej praski drukarskiej, jak�e pasuj�cej do tre�ci. Klejone brzegi s� dobrze spasowane i mocno trzymaj� kraw�dzie ksi��ki. Wydanie I z maj� 2009 przez Jirafa Roja opublikowane w naukowej serii 'Biblioteka My�li Spo�ecznej'. Warto si� zatrzyma� przy opisie tego ma�o znanego wydawnictwa, lecz bardzo ciekawie dobranych dzie�. Od 2004 roku ukaza�y si� takie pere�ki jak: 'O naturze wojny' Clausewitza - rozprawa po�wi�cona prowadzeniu dzia�a� wojennych, do dzi� podstawowa lektura wszystkich Akademii Wojskowych czy rewolucyjny esej przyw�dcy anarchistycznego Bakunina 'Do Polski, Rosji, S�owian' - stanowi�cy jakby zryw niepodleg�o�ciowy narodu polskiego pod trzema zaborami. W swoim dorobku wydawnictwo Jirafa Roja ma r�wnie� takie arcydzie�a jak: 'O obrotach cia� niebieskich' - Kopernika i 'O powstawaniu gatunk�w' - Darwina. Bogaty jest te� wachlarz patron�w medialnych: 'Magazyn Literacki KSI��KI', ANTYRADIO, miesi�cznik 'M�wi� Wieki', prasa undergroundowa, Portal Ksi�garski czy portal Merlin.pl.

Czytaj�c 'Bibu��', mo�na odnie�� wra�enie cofni�cia si� g��boko w przesz�o��, a� do pocz�tk�w XX wieku. Wsz�dzie czu� zapach drukarni, stukot maszyn i szelest papieru. Jest r�wnie� dreszcz emocji i konspiracji. Wszystko to dzia�a�o w Pa�stwie, kt�rego na mapie politycznej �wiata nie by�o, przez Nar�d, kt�rego zaborcy nie uznawali wreszcie za tak� nielegaln� i wywrotow� dzia�alno�� grozi�y surowe kary wi�zienia, zes�ania lub �mier�.

Tekst zosta� napisany w 1903 roku, drukowany by� w odcinkach na zlecenie czasopisma 'Naprz�d' pod wiele m�wi�cym tytu�em: 'Walka rewolucyjna pod zaborem rosyjskim. Wra�enia i fakty z ostatnich lat dziesi�ciu. Bibu�a'. Drukowane odcinki by�y redagowane konspiracyjnym podpisem 'wiktor'. Mo�na by rzec, po co wydawa� 'gazetki', gdy Nar�d potrzebuje czyn�w zbrojnych. Niestety po ostatnim wielkim zrywie narodowowyzwole�czym, jakim by�o Powstanie Styczniowe w 1863 roku, wszystko upad�o. Zako�czy�o si� kl�sk� powsta�c�w, z kt�rych kilkadziesi�t tysi�cy zosta�o zabitych, blisko tys. straconych, ok. 38 tys. skazanych na katorg� lub zes�anych na Syberi� a ok. 10 tys. wyemigrowa�o. Wilno zosta�o spacyfikowane przez oddzia�y Murawjewa - genera�a-gubernatora. Po upadku powstania Kraj i Litwa pogr��y�y si� w �a�obie narodowej. W 1867 roku zniesiono autonomi� Kr�lestwa Polskiego, jego nazw� bud�et, w 1869 zlikwidowano Szko�� G��wn� Warszawsk�, w latach 1869-1870 setkom miast wspieraj�cych powstanie, odebrano prawa miejskie, doprowadzaj�c je tym samym do upadku, w 1874 roku zniesiono urz�d namiestnika, w 1886 zlikwidowano Bank Polski. Skasowano wszystkie klasztory w Kr�lestwie, skonfiskowano ok. 1600 maj�tk�w ziemskich i rozpocz�to intensywn� rusyfikacj� ziem polskich. Po st�umieniu powstania znaczna cz�� spo�ecze�stwa Kr�lestwa i Litwy uzna�a dalsz� walk� zbrojn� z zaborc� rosyjskim za niecelow� i zwr�ci�a si� ku pracy organicznej.

R�wnie� posta� autora na tle wydarze� jawi�a si� nier�owo. Dzieci�stwo jego przebiega�o w konspiracji, ci�g�ych zmianach pobytu, nauk� zajmowali si� sprowadzani do maj�tku nauczyciele. Ojcem jego, J�zef Wincenty, by� podczas powstania 1863 roku, komisarzem Rz�du Narodowego na powiat rosie�ski. Po upadku powstania, ci�gle prze�ladowany przez carsk� policj�, uciek� na Litw�. Matk� by�a szlachciank� ze znanego rodu. Pomimo ostrych zakaz�w �wczesnego okrutnego gubernatora Murawjewa, wyci�ga�a z jej tylko wiadomych kryj�wek, polskie ksi��ki i pie�ni historyczne, ucz�c dzieci pewnych fragment�w na pami��. R�wnie� oprawa artystyczna, ton i mimika czytanych tekst�w przez matk�, mia�a niezapomniany wyd�wi�k emocjonalny na autorze oraz w p�niejszych wyst�pieniach. W takich 'szalonych' czasach w pe�nej konspiracji dorasta� autor. By� wi�c mocno zmotywowany do p�niejszych swoich poczyna�, kt�rych motto brzmi: 'Rozw�j swobodnego, nieskr�powanego p�tami cenzury s�owa, to przede wszystkim nasze zwyci�stwo'.

Przedstawione t�o historyczne ma ogromny wp�yw na zrozumienie idei powstania podziemnej, nieocenzurowanej i przede wszystkim podnosz�c� na duchu wszelkiej prasie. By�y to utwory artystyczne, grube tomy bada� historycznych, lichoty patriotyczno-klerykalne, drobne broszury rozmaitych stronnictw, odezwy, obrazki, fotografie czy zwyk�e ksi��ki do nabo�e�stwa. Pocz�tkowo ca�a 'prasa' dost�pna by�a dzi�ki wydawnictwom zagranicznym. Niestety nak�ad i '�elazna granica', nie pozwala�y na zaznajomieniu si� szerszemu gronu czytelnik�w. Autor, aktywny dzia�acz PPS, na podstawie swojej organizacji, nie neguj�c innych obecnych, przedstawia czytelnikowi niejako krok po kroku, rozw�j i konspiracyjne dzia�anie aktywist�w, ciekawe i zaskakuj�ce historie wsp�pracownik�w oraz przewo�nik�w 'bibu�y', oraz zaskakuj�c� reakcj� carskiej policji na p�niejsz� 'wszechobecn�' nielegaln� pras�. Dzi�ki ogromnej determinacji, nie ugodowo�ci oraz niezwyk�ej pomys�owo�ci i zorganizowaniu, powstaje niezwyk�a sie� kolporta�u, miejsc czytelniczych czy drukar�, praktycznie nie do opanowania. Pocz�tkowo niech�tne do wsp�pracy ko�a zagraniczne, masowo udzielaj� pomocy oraz wsparcia dla dzia�a� krajowych. Znakomita organizacja i struktura wydawnicza, zach�caj� innych do przy��czenia si� w kolporta�u za granic�. Pomimo wst�pnych awersji w�r�d �rodowisk ugodowych, bibu�a - czyli nielegalna prasa trafia praktycznie wsz�dzie. Staje si� wreszcie or�em uci�nionego Narodu, co wa�niejsze, ogromnie podnosi ducha i morale obywateli, raczej towarzyszy, tak bardzo nadszarpni�tego po 1864 roku. Wed�ug statystyk stronnictwa PPS na rok 1899, w obiegu znalaz�o si� ok. 100 tys. egzemplarzy najrozmaitszych druk�w. P�niej jest ju� zdecydowanie lepiej: corocznie ukazywa�o si� 250-300 tys. egzemplarzy nielegalnych. Autor wspomina dawne dzieje o trudno�ciach w ch�ci czytania w og�le polskich tekst�w ze wzgl�du na strach przed konsekwencjami. Zaryzykowa� mo�na twierdzeniem, i� pocz�tkowo ludzie byli �li na 'wciskanie' im bibu�y, a w nast�pnych latach �li na niedob�r egzemplarzy i na brak naj�wie�szej prasy. Pojawia�y si� te� pro�by od aktywist�w rosyjskich, w pomocy w walce z sam� cenzur�! Pojawi�a si� r�wnie� tzw. 'bibu�a dochodowa' za kt�r� czytelnik ch�tnie p�aci�. By� to efekt jednak szybko rozchodz�cych si� wyda�, na kt�rych wznowienie trzeba by�o czeka�. Dzi�ki pomys�owo�ci i determinacji nielegalna prasa dociera�a do jednostek wojskowych, ulokowanych daleko w g��b Rosji. W wielu pu�kach po�owa �o�nierzy sk�ada�a si� z Polak�w, ch�tnych czyta� i broni� to, co otrzymaj� od dzia�aczy w kr�gach m�odzie�y uniwersyteckiej.

Ogromna ilo�� literatury nielegalnej kr��cej po kraju, nie mog�o uj�� uwagi rz�du carskiego. Przyzwyczajenie i nawet pewne przywi�zanie do bibu�y w�r�d ludu pracuj�cego w miastach i na wsi zmusi�o rz�d do z�agodzenia cenzury, przez co zyska�a miano p�legalnej. Nawet genera�-gubernator Warszawy ksi�� A. Imerety�ski, zezwoli� na wzniesienie pomnika Adama Mickiewicza. Nawet carska policja przy rewizji niekiedy okre�la�a tak� pras� 'nu, eto pustiaki'. Tak wielkie ust�pstwo rz�dowe obj�o r�wnie� bibu�� partyjn�. �andarmi przekonali si�, i� ilo�� czytelnik�w takiej prasy jest tak wielka, a otrzymywanie jej wzgl�dnie �atwe, �e nie op�aca si� z tego powodu robi� sprawy. Taka elastyczno�� samowoli urz�dniczej doprowadzi�a do pewnego stopnia zalegalizowania druku nielegalnego. Podkre�li� wypada, i� nie mia�a ona sankcji prawnej i w ka�dej chwili mog�a by� u�yta w celu ukarania winnego.

Autor zwraca r�wnie� uwag� na drugi typ bibu�y jako prasy partyjnej. Dla odbiorcy wszelakiego tekstu nielegalnego jest ona czym� po��danym, przyjemnym lub nawet w wielu przypadkach jest potrzeb�, dla kt�rej zaspokojenia ludzie nara�aj� si� r�wnie� na niebezpiecze�stwo. Dla organizacji politycznej jest g��wnym aspektem w ci�g�ym rozwoju i rozszerzeniem cz�onk�w. Ksi��ka wi�c lub odezwa zast�pi� musi w wi�kszo�ci przypadk�w agitatora i m�wc�, poprzedzi� organizatora, utorowa� mu drog�, przygotowa� dla� teren i usposobi� przychylnie s�uchacza. Bibu�a partyjna dla wielu ludzi jest jedynym dowodem istnienia organizacji rewolucyjnych w caracie, 'b�dzie w nich krwi�, kt�ra przy �yciu organizm podtrzymuje'.
Ksi��ka przedstawia r�wnie� do�� znaczny problem dostarczania bibu�y z zagranicy. W spos�b ciekawy i z emocjami, ukazuje czytelnikowi proceder przemycania prasy, a nawet cz�ci maszyn, przez wielowarstwowy pas graniczny, naszpikowany patrolami i agentami. Do�� szczeg�owo wida� ogromne zaanga�owanie i wsp�prac� ludno�ci przygranicznej z oddanymi towarzyszami partyjnymi PPS. T� kontraband� umo�liwia�a te� wszechobecne �ap�wkarstwo i przekupstwo po stronie urz�dnik�w carskich oraz stra�y granicznej. Autor niejednokrotnie na w�asnej sk�rze przekona� si� jak bardzo mozolna i czasoch�onna jest to praca. Mimo widocznych efekt�w wci�� brakowa�o �wie�ych egzemplarzy, a pozostawa�a jeszcze kwestia transportu w g��b kraju, wi�kszych miast oraz dotarcie do odbiorcy ko�cowego.

Mimo pocz�tkowych, jak to okre�la autor, 'studenckich' inicjatyw opieraj�cych si� g��wnie na hektografie i nieskoordynowanym kolporta�u, powstawa�y wci�� nowe tajne miejsca drukarni. Wszystkie te miejsca trzeba by�o 'zebra� w ca�o��', zreorganizowa� i odpowiednio zakamuflowa�. Jednym takim opisywanym miejsc w ksi��ce by�a ma�a przydomowa drukarenka mieszcz�ca si� na pierwszym pi�trze w �odzi. Autor pieczo�owicie przedstawia wszystkie etapy druku (dob�r papieru, naj�wie�szych wiadomo�ci, sk�ad tekstu, prace introligatorskie), wykonywane osobi�cie przy asy�cie pomocnika. Pojawia si� tak�e wizerunek odpowiedniego kamufla�u samego miejsca. R�wnie� znajdziemy opis samej walizkowej maszyny drukarskiej sprowadzonej z Anglii 'Model-Press'. Niestety w lutym 1900 roku, obs�uga zaliczy�a wpadk� i aresztowano drukarni�.

Uwa�ny czytelniku, historia opisywana w ksi��eczce pt. 'Bibu�a', mog�aby mie� podtytu� 'Jak przetrwa� w caracie'. Przedstawiony jest obraz, niezwykle barwnie i pieczo�owicie, ludzi zajmuj�cych si� dzia�aniem rewolucyjnym pod zaborami. Poznajemy ich wk�ad, niezwyk�e zaanga�owanie i sam proceder pozyskiwania i przekazywania prasy podziemnej. R�wnie� oprawa historyczna, jak i ciekawe anegdoty przyci�gaj� wzrok, tym samym czytanie nie nudzi. Ciekawym rozwi�zaniem autora jest kr�tka charakterystyka nast�pnego rozdzia�u pod koniec czytanego, co zach�ca do szybkiego, dalszego kontynuowania. Niew�tpliwym przes�aniem tej pozycji jest tre�� na tablicy upami�tniaj�cej miejsce najwi�kszej broni �wczesnej Polski, 'Robotnika': 'By� zwyci�onym i nie ulec to zwyci�stwo'. Faktem jest te� p�niejsze zorganizowanie organizacji bojowych oraz przekszta�cenie ich w Legiony. Nie by�oby to mo�liwe bez odpowiedniej motywacji ludno�ci, w�a�nie przez naszego bohatera tj. 'bibu�y' - s�owa pisanego, nielegalnego.
Na koniec par� s��w o naszym tajemniczym autorze. Jest nim nie kto inny jak p�niejszy Marsza�ek, nasz wielki patriota i mentor - J�zef Pi�sudski. Od najm�odszych lat kszta�towany w mierze polsko�ci, dzi�ki swoim p�niejszym kontaktom i urokowi, zdobywaj�cy coraz to wi�ksze poparcie w kraju i za granic�. By� doskona�ym organizatorem i pomys�odawc�, czego dowiemy si� z jego ksi��eczki. Dzi�ki swojemu zaanga�owaniu i oddaniu sprawie, potrafi� zaszczepi� w 'upad�ym narodzie', ch�� walki i zjednoczy� wszystkie frakcje do walki z zaborcami. Dzi�ki niemu ta walka o wolno�� s�owa m�wionego i pisanego, przyczyni�a si� do aspiracji wielkiego ruchu narodowo-wyzwole�czego nie tylko w kraju. Ogromna struktura podziemnej organizacji, jakim by� PPS, by�a ju� nie do zatrzymania, siatka organizacyjna nie do pobicia. Po zaprzestaniu redagowania 'Robotnika', Pi�sudski zaj�� si� tworzeniem organizacji walki czynnej. Samo pismo, ukazywa�o si� do 2003 roku.

Ksi��eczk� szczeg�lnie polecam kolekcjonerom monumentalnej biografii Marsza�ka oraz osobom, kt�re w pewien spos�b nie chc� zapomnie�, czym jest zwyk�y druk, papier czy tradycyjne wydawnictwo w 'wieku kultury cyfrowej'.

Napisa�a - chiquita
Licencja Creative Common Link

MILITIS - Serwis Militarno-Historyczny - artyku�y

Pi�� dni w Rashidanie Polskie Si�y Zadaniowe w Afganistanie wsp�lnie Afga�skimi Si�ami Bezpiecze�stwa prowadzi�y operacj� „Clean Space” („Czysta Przestrze�”). Po raz kolejny dzia�ania polskich �o�nierzy mia�y wymiar powietrzno-l�dowy.

Rashidan to dystrykt le��cy w po�udniowo – wschodniej cz�ci prowincji Ghazni zamieszkany g��wnie przez ludno�� pochodzenia pusztu�skiego. To tak�e dolina po�o�ona na wysoko�ci ok. 2500m n.p.m. i otoczona przez wysokie g�ry. Brak dr�g, ci�g�e susze czyni �ycie tamtejszych mieszka�c�w bardzo trudnym i sk�aniaj� do poszukiwania tak�e innych ni� rolnictwo i handel zaj��. Po�o�ony w sercu doliny Distric Center wielokrotnie by� obiektem atak�w terrorystycznych. Ze wzgl�du na niedost�pno�� i oddalenie od g��wnych szlak�w komunikacyjnych Si�y Koalicji nie s� w Rashidanie cz�stym go�ciem.

Operacja „Clean Space” rozpocz�a si� w nocy 21.07.2009r. gdy trzy fale �mig�owc�w CH – 47 Chinook przerzuci�y drog� powietrzn� pi�� grup polskich �o�nierzy, kt�rzy zorganizowali wok� doliny Rashidanu posterunki obserwacyjne. Ich zadaniem by�o monitorowanie ruchu wok� terenu operacji a tak�e wyeliminowanie potencjalnych grup terroryst�w usi�uj�cych wydosta� si� z niebezpiecznego dla nich rejonu.

Nast�pnego dnia rozpocz�a si� g��wna cze�� operacji – do Rashidanu wjecha�y si�y g��wne z�o�one z �o�nierzy Zgrupowania Bojowego „A” wsparte przez ameryka�ski Patrol Saperski (EOD) i Zesp� Oczyszczania Dr�g (RCP). W operacji tej bardzo aktywnie uczestniczy�y tak�e Afga�skie Si�y Bezpiecze�stwa. W niezmiernie trudnych warunkach, przemieszczaj�c si� po w�skich, biegn�cych niejednokrotnie kraw�dziami urwisk drogami gruntowymi �o�nierze osi�gn�li nad ranem 23.07.2009r. rejon w kt�rym po�o�one jest Distric Center.

Ameryka�skie helikoptery transportowe CH – 47 w czasie operacji "czysta przestrze�"

Podczas gdy si�y g��wne prowadzi�y dzia�ania we wn�trzu doliny, u jej g��wnego wylotu swoje zadania wykonywali �o�nierze jednego z pluton�w ZB „A” i Grupy Rozpoznawczej blokuj�c drog� ucieczki przeciwnikowi, ale tak�e aktywnie go poszukuj�c.

W trakcie operacji „Clean Space” przeszukano kilka wiosek wok� District Center i u wylotu z Doliny Rashidanu. W tym czasie znaleziono bro� i amunicj�, zniszczono stanowiska startowe wykorzystywane przez terroryst�w do prowadzenia ostrza�u Distric Center, a tak�e zatrzymano jedn� osob� podejrzan� o podk�adanie improwizowanych urz�dze� wybuchowych (IED). W tym czasie ameryka�ski patrol RCP wykry� i usun�� kilka takich gro�nych urz�dze� zagra�aj�cych nie tylko �o�nierzom ale przede wszystkim mieszka�com okolicznych miejscowo�ci. Jednym z wi�kszych sukces�w operacji okaza�o si� odnalezienie i zlikwidowanie przez �o�nierzy Grupy Rozpoznawczej laboratorium wykorzystywanego przez Talib�w do szkolenia jak takie urz�dzenia przygotowywa� i podk�ada�.

Podczas prowadzenia dzia�a� jeden z pluton�w wjecha� w przygotowan� przez Talib�w zasadzk�. Po otrzymaniu wsparcia przez inny pluton �o�nierze natychmiast przeprowadzili wsp�lnie z Afga�czykami z ANA kontratak zadaj�c przeciwnikowi dotkliwe straty. Po raz kolejny Talibowie po przej�ciu inicjatywy przez Si�y Koalicji uciekli do pobliskiej wioski u�ywaj�c jej mieszka�c�w jako os�ony przed ogniem prowadzonym przez �o�nierzy PSZ. Niestety w czasie tych dzia�a� w wyniku wybuchu IED ranny zosta� kierowca Rosomaka, kt�ry natychmiast zosta� ewakuowany do szpitala. Po raz kolejny Rosomak ocali� �ycie polskiemu �o�nierzowi.

W czasie operacji „Clean Space” aktywnie dzia�a�y tak�e elementy niekinetyczne wydzielone przez Grup� CIMIC. W ci�gu pi�ciu dni dzia�ania �o�nierze ze znakiem �wi�tokrzyskiej Baby Jagi na mundurach rozdali najbardziej potrzebuj�cym ponad p� tony produkt�w spo�ywczych, ubrania, koce, 160 zestaw�w szkolnych i higienicznych.

Polskie dwa KTO Rosomak zabezpieczaj�ce punkt postoju

Operacja „Clean Space” by�a tak�e wyzwaniem dla polskich logistyk�w, kt�rzy wykorzystuj�c �mig�owce Mi – 17 dostarczali �o�nierzom paliwo i �rodki walki. Polskie �mig�owce pojawia�y si� w Rashidanie nie tylko z zaopatrzeniem, ale tak�e os�ania�y dzia�ania l�dowe do czego wykorzystywano „lataj�ce czo�gi” Mi – 24W.
Operacj� „Clean Space” Polskie Si�y Zadaniowe przeprowadzi�y w bardzo trudno dost�pnym terenie w miejscu, gdzie Si�y Koalicji pojawia�y si� stosunkowo rzadko. W czasie dzia�a� zebrano bezcenne dane przede wszystkim o warunkach jakie panuj� w Rashidanie, kt�re zostan� wykorzystane przy planowaniu nast�pnych dzia�a�. „Polskie Si�y Zadaniowe aktywnie dzia�aj� w swojej strefie odpowiedzialno�ci i nie ma rejonu w Prowincji Ghazni, w kt�rej terrory�ci mog� czu� si� bezpiecznie. Naszym celem jest zapewnienie takiego poziomu bezpiecze�stwa, kt�ry umo�liwi afga�skim w�adzom przeprowadzenie wybor�w prezydenckich i do rad prowincji” - podsumowa� operacj� „Clean Space” p�k Rajmund Andrzejczak. „Szczeg�lne s�owa uznania nale�� si� wszystkim bezpo�rednim wykonawcom tej niezmiernie trudnej operacji czyli �o�nierzom Polskich Si� Zadaniowych, kt�rzy przez te pi�� dni z pe�nym zaanga�owaniem i bez przerwy wykonywali wszystkie zaplanowane dzia�ania”.

�mig�owiec mi-17 wraca do bazy po dostarczeniu oddzia�om l�dowym zaopatrzenia i paliwa.

G��wnym komponentem bojowym Polskich Si� Zadaniowych w Afganistanie s� pododdzia�y sformowane na bazie jednostek 6 Brygady Desantowo – Szturmowej z Krakowa.

Zesp� Bojowy „A” ponosz�cy g��wny wysi�ek w operacji „Clean Space” zosta� zorganizowany na bazie 16 batalionu powietrznodesantowego z Krakowa. W dzia�aniach w dystrykcie Rashidan zadania bojowe wykonywali tak�e �o�nierze z 25 Brygady Kawalerii Powietrznej z Tomaszowa Mazowieckiego (OMLT) i 2 pu�ku rozpoznawczego z Hrubieszowa. G��wny ci�ar dzia�a� niekinetycznych spoczywa� na barkach �o�nierzy z Centralnej Grupy Wsparcia Wsp�pracy Cywilno – Wojskowej z Kielc.

Os�on� powietrzn� zapewniali piloci �mig�owc�w Mi – 24W z 49 pu�ku �mig�owc�w bojowych z Pruszcza Gda�skiego i Mi – 17 z 25 Brygady Kawalerii Powietrznej z Tomaszowa Mazowieckiego.

Autor: mjr Marcin Gil
Zdj�cia:mjr Marcin Gil

Wi�cej zdj�� w galerii